Imantaı qazasy týraly

Imantaı aqsaqaldyń ólimi týraly Qara­ǵandy oblysy Buqar jyraý aýdanynyń «Buqar jyraý jarshysy» gazetinde E.A.Bóketov atyndaǵy ýnıversıtetiniń oqy­týshysy Ernar Keıkiniń kólemdi maqalasy 2021 jyly 13 qarasha jarııalanǵan. Ol «Qanysh Sát­baevtyń ákesi Imantaıdyń óli­minde nege birizdilik joq?» dep atalady.

Bul maqalada aıtylǵan edáýir derek tipti shyndyqqa janaspaıdy. Attaryn atamaı-aq qoıaıyn, ishterinde ózim syılaıtyn akademıkter, ǵylym doktorlary, professorlar da bar.

Al endi Imantaı aqsaqaldyń ólimi týraly estigen, dáleldi bil­gen­de­rimdi aıtsam: 1928 jyly Sátbaı áýletiniń úlkeni Iman­taıdyń mal-múl­ki tárkilendi. Kim bilsin, álde Ime­keń qar­sylyq ja­sady ma, ol kisini tut­qyndap, Baıan­aýyl túrmesine alyp ketedi.

Endi azdap sheginis jasasam: meniń ákem Jumash Shádetov Sát­baı áýletimen kórshiles aǵaıyn eken. Ke­ńes úkimeti kelgende kedeı, pysyq ákem bolshevıkter par­tııasyna kandıdat bolady. Bul 1928 jyl edi. Keıin partııa, sovet, sharýashylyq jumystaryn atqarǵan.

Alǵash keńes ókimetindegi jumysy (1928 jyl) Sarqamys bo­lystyq «Qosshysyn» basqarady. Imantaı aqsaqaldy Baıanaýylǵa túrmege áket­kenin estigen ákem erteńinde Baıan­aýyldaǵy túrmege barsa, túrmedegiler túnde Imekeń qaıtys bolǵanyn aıtady. Ákem Jumash atarba taýyp, Imantaıdyń máıitin eldegi qystaýy Aıryqqa aparady. Aǵaıyn-týystary jınalyp jerleıdi.

Baıanaýyldyq belgili tarıhshy, ǵalym Maqsat Alpysbes: «1991 jyly Baıanaýyldaǵy Qanysh Sátbaev mýzeıiniń dırektory bol­ǵan Tóleýtaı Áb­januly Ábil­dın­niń aıtýyn­sha, 1928 jyly Imantaıdy Baıanaýyldyń NKVD-syna ákep, qınap, uryp-soǵyp, bosatyp jibergende, Sabyndykóldiń mańaıynda ketip bara jatyp, sol soqqydan qaıtys boldy dep aıtyp otyratyn», deıdi.

Bópejan Aıapbergenov pen jazýshy Qal­muqan Isabaevtyń 1999 jyly «О́lke» baspasynan shyqqan «Qanysh aǵa osyndaı edi» atty kitabynda Iman­taı aqsaqaldyń óliminiń shyn aqı­­qaty aıtylǵan.

Bópejan Aıapbergenov – Qanysh Iman­taıulynyń kómekshisi, 20 jyl tııanaqty serigi bolǵan. Bópe­jan Baı­balauly – tarıhı tul­ǵa­larǵa ha­lyq atynan qyzmet kór­setýdiń úlgisi.

Bópejan Aıapbergenov – Buqar jyraý Qalqamanulynyń jetinshi urpaǵy. Jıyrma jyl Qanekeńniń shetelge saparlarynda, el ishindegi issaparynda janynda bolyp, ini­sindeı adaldyqpen qyzmet etken adam.

Osy kitaptyń 47-betinen úzindi kel­tirsem: «Baıanaýyl óńirinde alǵashqy iri baılar retinde 1928 jyly Sátbaı men Shorman urpaǵy tárkilendi. Ol kezde áýlet úlkeni Imantaı bolatyn. Tegi tárkileý kezinde qarsylyq kór­setip, bel­sen­dilermen sóz talastyrdy ma eken, mılısııa dereý tutqyndap, Baıan­aýyl túrmesine alyp kelip qamaıdy. Jumash degen aýyl jigiti erteńinde as-aýqat alyp kelgende, oǵan Imantaıdyń ótken túnde qaıtys bolyp ketkenin habarlaıdy».

Habardy tóbesine jaı tús­kendeı tyńdaǵan Jumash qoraǵa shy­ǵaryp tastaǵan Imantaı dene­sin arbaǵa salyp alyp, Aıryqqa ákelip, aýyl-el bolyp jylasyp-syqtasyp jerleıdi.

Sol kezdegi áýlet úlkeni dúnıe­den osylaı ótken eken. Bul oqıǵa Bókeńniń (Bópejannyń) dál osy ýaqytta túrmede otyrǵan Orazbaı degen aǵasynyń kóz aldynda ótedi.

«Qanysh aǵa osyndaı edi» kita­bynyń 99-betinde Imantaı aqsaldyń ólimi týraly aıtylady. El azamaty Jumash Shádetulynyń Imekeń máıitin Baıanaýyl túr­me­sinen týystary Aıryqqa ákelip, el jınalyp jerlegeni naqty jazylǵan.

Mine, qaıǵyly oqıǵanyń shyn­dyǵy osy. Árıne, bárine bol­she­vıktik tóńkeris pen sonyń saıası zardaptary kináli ekeni tú­sinik­ti. Biraq tulǵa tanýshylardan Qanekeń ákesi qa­za­syn san saqqa júgirtpeı, osy B.Aıap­­ber­genov nusqasynda jazýdy surar edik.

1958 jyly jaz aıynda Qanysh Sátbaev arnaıy kelip, ata-anasynyń arýaǵy aldyndaǵy boryshyn ótedi. Qor­daıdyń tabıǵı tasynan eskertkish belgi qoıyp, rýhtaryna quran baǵysh­taldy.

Qaıtarynda Úlgi aýylynda tura­tyn týy­sy ári qurdasy Ju­mash Shádetovtiń úıine soǵyp, 1950 jyly Qazaq KSR Joǵary keńesine depý­tat­tyqqa kandıdat bolǵanda saılaý­shy­lardyń amanaty oraıynda aǵash egip, park ashý isin kórip, rızashylyq bildiredi.

Bul Qanysh aǵanyń elge aqyry kelýi edi.

Jeńis ShÁDETOV,

eńbek ardageri

Qaraǵandy oblysy,

Buqar jyraý aýdany,

Úmitker aýyly