Byltyrǵy jeltoqsannyń sońynda Birinshi nesıe bıýrosy (BNB) kedeılik deńgeıine qatysty sońǵy málimetterdi jarııalap, kedeıler sany boıynsha uzaqmerzimdi rekordty jańartty. «2023 jyldyń úshinshi toqsanynda bul kórsetkish ekinshi toqsanmen salystyrǵanda 9 paıyzǵa ósip, 1,1 mıllıon adamnan asty. Bul – 2011 jyldyń basynan bergi 13 jyldaǵy eń joǵary kórsetkish», delingen BNB habarlamasynda. Olar bul derekti Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetterine súıene otyryp habarlap otyr.
Kedeılik qursaýy neden?
Kedeılik pen tabys teńsizdigi – tek bizdiń elde ǵana emes, búkil álemniń bas aýrýy. Qańtar aıynda ótken Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým sarapshylary 2023 jyly munaı-gaz kompanııalary úshin rekordtyq tabys bolǵanyn, bul jer ústindegi teńsizdikti údetip jibergenin, tipti endi 10 jyldan keıin alǵashqy trıllıoner paıda bolyp, kedeılik máselesi jalǵasa beretinin málimdedi. Forým materıaldary adamzat tarıhynda buryn-sońdy mundaı tabys teńsizdigi men menshiktiń shoǵyrlanýy bolmaǵanyn alǵa tartyp, saıası bılikke ıe mıllıarderdiń qatary kóbeıip ketkeni aıtyldy. Qysqasy, 2023 jyly teńsizdik kúsheıip, baılar burynǵydan beter baıyp, al kedeı baıǵustyń kúni sol sheshilmegen qalpy qala berdi. Munyń salqyny bizdiń elde de azdap baıqaldy.
Sonymen, 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha kedeıshiliktiń eń joǵary deńgeıi Túrkistan oblysynda, sodan soń Jetisý oblysynda tirkelipti. Al Astana men Qaraǵandy elimizdiń kedeıi az óńirleriniń kóshin bastap tur. Resmı túrde Qazaqstandaǵy kedeıler – tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen adamdar. 2024 jyldyń qańtarynan bastap eń tómengi kúnkóris deńgeıi – 43 407 teńge.
Bizdiń elde kedeıdi kedeı dep taný biraz kedergilerden ótip baryp, birsypyra jyldar boıy zańdastyryldy. Tek keıingi bes-alty jylda ǵana kedeıdi kedeı deýge tilimiz bardy.
Saıasattanýshy Dosym Sátpaevtyń aıtýynsha, Úkimettiń IJО́ kórsetkishi men áleýmettik jaǵynan az qorǵalǵan toptyń jaǵdaıy arasyndaǵy aıyrmashylyqtan bizdiń eldegi statıstıkanyń ózi adasyp qalady. 2020-2024 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamynda jan basyna shaqqanda IJО́ 14,3 myń dollarǵa deıin ulǵaıatyny aıtylǵan. «Ekonomıkalyq forým materıaldaryndaǵy tabys teńsizdigi men menshiktiń shoǵyrlanýy, buryn-sońdy saıası bılikke ıe mıllıarderdiń qatarynyń kóbeıip ketkeni týraly derekterdiń bizdiń elge de qatysy bar. Basqasha aıtqanda, IJО́-degi 14,3 myń dollar – olıgarhııalyq toptardyń menshigindegi kapıtaldyń 20 mln adamǵa bólip tastaǵandaǵy kórsetkishi. Biz kedeılik deńgeıin azamattarymyzdyń dastarqanyna qarap baǵalaıyq», deıdi D.Sátpaev.
Saıasattanýshy aıtyp ótkendeı, eldegi kedeılik kórinisiniń betin tyrnap jibersek, birneshe áleýmettik sanatty kóremiz. Aılyq tabysy nesıesinen artylmaıtyn, balalaryn túrli aqyly úıirmelerge qatysýǵa, otbasymen jylyna bir ret ózine demalys uıymdastyrýǵa, aqyly emhanalarda emdelýge shamasy jetpeıtin toptyń bárin osy sanatqa jatqyzýǵa bolady. Biraq olar – resmı túrde kedeı dep tanyǵan topqa qaraǵanda óte «mádenıetti jáne zııaly», kedeıligin bildirmeı jalyn kúdireıtip júrgen top.
Saıasattanýshy, ekonomıst, Almaty qoǵamdyq keńesiniń múshesi Marat Shıbutov ótken aptada jýrnalıstermen kezdesken kezde 2006 jyldary kedeılik deńgeıi 31,6-dan 18,2 paıyzǵa, al 2010 jyly 6,5 paıyzǵa deıin tómendepti. Ekonomıst bul kórsetkishke sol jyldary ár otbasynyń qorasyndaǵy qoıy men taýyǵyna deıin sanap, olardy ózin-ózi jumyspen qamtamasyz etip otyrǵan degen sanatqa ilindirip jibergen saıasat yqpal etýi ábden múmkin ekendigin aıtady.
Adamdardy kedeılik qursaýynan qalaı shyǵaramyz degen másele keshe de, búgin de ózekti. Bizdiń eldegi kedeılik shegi halyqaralyq standarttardan aıtarlyqtaı tómen. Qazirgi ýaqytta ol ómir súrý mınımýmynyń 52 paıyzyn quraıdy. Bul rette Dúnıejúzilik bank tabysy ortasha elderdiń joǵary segmenti, ıaǵnı Qazaqstan úshin bir adamǵa kúnine 6,85 dollar nemese aıyna 205,5 dollar (shamamen 93 000 teńge) kedeılik shegin belgiledi. Adam basyna táýligine 6,85 AQSh dollaryn quraıtyn bul kórsetkishke súıene otyryp, Dúnıejúzilik bank 2022 jyly Qazaqstandaǵy kedeıshilik deńgeıin 16% deńgeıinde baǵalaıdy, bul ulttyq statıstıkadan úsh ese joǵary bolady. Úkimet bergen statıstıka men halyqtyń shynaıy kúnkóris deńgeıiniń aıyrmashylyqty syrt kózdiń baıqamaýy múmkin emes.
Álemdik tájirıbege súıensek, eldegi ortasha jalaqynyń úshten bir bóligi eń tómengi jalaqy retinde belgilenýi kerek. Bizdegi ortasha jalaqy bıyldan bastap 350 myńnan asady. Demek eń tómengi jalaqy 85 myń teńge emes, 100 myń, al tómengi kúnkóris deńgeıi 43 myń emes, 80 000 teńgeniń aınalasynda bolady.
Marat Shıbutovtyń aıtýynsha, kedeıshiliktiń ósýi, eń aldymen, demografııaǵa baılanysty. Otbasyndaǵy bala kemi 18 jasqa deıin otbasynyń qalǵan músheleriniń tabysyna táýeldi. Mysaly, 4 balasy bar otbasynda ata-anasy ǵana jumys istese, otbasylyq tabys 6 adamǵa esepteledi. Ekonomıkamyzdyń ártaraptandyrylmaýy biraz múmkindikterimizdiń kózin bitep tastaǵan. Marat Shıbutov aıtyp ótkendeı, ýran nemese ýran oksıdin (VI), dıýran (V) eksporttaǵandaǵy paıdamyz 2,5-3 mlrd dollardan aspaıdy. Eger AES salyp, elektr qýatyn óndirip, sony jan-jaǵymyzdaǵy elderge satsaq, bul kórsetkish qazirgi deńgeıden úsh-tórt ese joǵary bolar edi.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, tabysty arttyrý arqyly kedeılik deńgeıin tómendetýdiń myń túrli joly bar. Biraq paıdaly qazbalarymyzdyń deni sheteldikterdiń qolynda. Olarǵa ýran ekonomıkasyn ártaraptandyrý emes, shıki ónimdi shetelge eksporttaý áldeqaıda tıimdi. Mundaı jaǵdaıda bıznesimiz óspeıdi, azamattarymyzdyń jalaqysy otbasynyń eń tómengi deńgeıdegi qajettiligin ǵana óteýge jetedi.
Kelesi qarjyger Rasýl Rysmambetov keıingi onshaqty jylda halyqtyń nomınaldy kirisi óskenimen, naqty tabys aıtarlyqtaı artta qaldy dep esepteıdi. Halyqtyń tabysy ınflıasııaǵa ilese almaı jatyr. 2022 jyly ınflıasııa – 20 paıyzǵa, al 2023 jyly 9,8 paıyzǵa ósti. Kedeılik tuzaǵyna shyrmalyp qalatyndardyń basym kópshiligi eń az jalaqy alatyndar ekenin sarapshylar da jıi aıtady. Tómen eńbek ónimdiligi máselesi ekonomıkalyq ósimniń tómendeýine, sonymen bir mezgilde halyqtyń turmys deńgeıiniń quldyraýyna alyp keledi. Eń az tabys mólsheri eń kóp tabys mólsherinen 13 ese az.
Halyqtyń qaryzy – kedeılik kórsetkishi
R.Rysmambetovtiń aıtýynsha, keıingi kezde ekinshi deńgeıli bankterdiń (EDB) paıyzdyq mólsherlemeni tómendetý kerek degen pikiri basymdyq alyp bara jatyr. Nesıe paıyzy, eń aldymen, ekonomıkaǵa baılanysty. Álsiz ekonomıka myqty banktiń ózin tunshyqtyryp tastaıdy. EDB jaǵdaıyn ekonomıkalyq jaǵdaıdyń kórsetkishiniń aınasy dep qabyldaý kerek.
R.Rysmambetovtiń aıtýynsha, eldegi kedeıler sany qaǵazǵa túsip, qattalǵannan áldeqaıda kóbirek bolýy múmkin. Munaı, saýda, bank sektory, aqparatty tehnologııa áli de bolsa tabysty salalardyń sanatynda tur. Sarapshy aıtyp ótkendeı, memleket tarapynan beriletin demeý qarjy azamat ashtan ólip qalmaý úshin beriledi. «Keıbir sarapshylardyń «memleket jumys oryndaryn ashýǵa mindetti» degen pikirimen kelispeımin. Jumys ornyn ashýdy bıznestiń jaýapkershiligine júktep, memlekettiń oǵan kedergi keltirmeýin qadaǵalaý, erteń osy máselelerge naqty jaýap beretin adamdardy búgin anyqtap alýymyz kerek. Eger bızneske bir jumys ornyn alý úshin bar bolǵany 10-15 myń AQSh dollary qajet bolsa, memleketke odan 10 ese kóp, 150 myń AQSh dollary qajet. Kedeıshilikpen kúresýdiń quraly – makroekonomıkalyq turaqtylyq. Ony qalypty deńgeıde ustap turý halyqtyń tabysyn arttyrýǵa jol ashady. О́ndiristiń ónimdiligin arttyrý ekonomıkalyq ósimge jol ashý kerek. Mundaı jaǵdaıda ekonomıkanyń ózi halyqtyń tabysy men ómir súrý deńgeıin arttyrady. Memlekettiń kedeıshilikti joıýdaǵy basty mindeti – makroekonomıkalyq turaqtylyq úshin jaǵdaı jasaý», deıdi sarapshy.
Basty nazar – balalarda emes...
О́tken jyly balalarǵa arnalǵan jalpyǵa birdeı áleýmettik kómek baǵdarlamasyn Halyqaralyq eńbek uıymy (HEU) men BUU Balalar Qory (IýNISEF) engizýdi usynady. HEU men IýNISEF-tiń birlesken baıandamasynda «Álemdik aýqymda balalardyń úshten biri ǵana áleýmettik qorǵaý baǵdarlamalarymen qamtylǵan, olar jaqsy tamaqtanýǵa jáne oqýǵa, saıyp kelgende, kedeılikten shyǵýǵa múmkindik beredi», dep atap kórsetilgen. Sarapshylar «óte kedeıshilik» degenge balalardyń kúnkórisi bir dollar quraıtyn jáne kúnine 90 sentti (shamamen aıyna 21 myń teńge) jatqyzǵan. «Barlyq balalardyń jartysy joqshylyqta bolmasa da kedeılikte. Olar 3 dollar jáne kúnine 10 sent (aıyna 35 myń teńge shamasynda) ómir súredi. Jalpy, álemde balalar arasynda kedeılik kóp. Balalar arasynda kedeı adamdardyń úlesi eresekterge qaraǵanda eki ese joǵary», delingen baıandamada. Álemdik aqparat kózderindegi derekter damyǵan elderde de balalar arasyndaǵy kedeıliktiń ózekti ekenin dáleldeı túsedi. Máselen, Norvegııada kópbalaly otbasylar salyqty az tóleıdi, keıbir elder bilim alýdy, medısınalyq kómekti tegin jasaý arqyly bul máseleni sheshýge tyrysady.
Balalar kedeıligi týraly dúnıejúzilik anyqtamada jaqsy bilim alýǵa, durys medısınalyq kómek alýǵa, jaqsy tamaqtanýǵa balanyń qoly jetpese, oǵan kedeılik dep baǵa beriletini aıtylǵan. Al bizdiń qoǵamda bul másele jalpy kedeılik uǵymy deńgeıinde qarastyrylady. Elde resmı túrde kedeı dep tanylǵan otbasylardyń 90 paıyzy kópbalaly otbasylar eken. Ulttyq sanaqtyń nátıjesi boıynsha 17 jasqa deıingi balalardyń úles salmaǵy basym. Al «IýNISEF Qazaqstan» málimetinshe, bizdiń eldegi balalardyń 15 paıyzy – 1 mln bala kedeı otbasynda ekendigin aıtady.
Qarjyger Beısenbek Zııabekovtiń aıtýynsha, balalar arasyndaǵy kedeılik jeke másele retinde qarastyrylmaıdy. Tabysy az otbasylarda balalarǵa beriletin járdemaqyǵa baqylaý jasaıtyn kez keldi. Keıbir otbasylarda sol járdemaqynyń ózin basqa maqsatqa, tipti nesıeni jabýǵa jumsap jatqanyn esitip júrmiz. «Ashat Aımaǵambetov bilim mınıstri bolyp turǵan shaqta balalarǵa járdemaqy berilgende onyń barlyq qajettilikteri eskerilýge tıis ekeni, ortalyqtan shalǵaı aımaqtarda balalarǵa arnap tegin til úırenetin úıirmeler, sport úıirmeleri ashylatyny aıtylǵan edi. Sol másele ózge mınıstrlik tarapynan qoldaý tappaǵandyqtan umyt qaldy.Endi shetelden qaıtarylǵan aktıvtiń tym bolmasa 5 paıyzyn osy maqsatqa jumsasaq, qala balasy men dala balasy ómirindegi aıyrmashylyqtar bir-birine jaqyndaıtyn edi», deıdi B.Zııabekov.
Qarjyger aıtyp ótken ekinshi másele – kedeılikti demografııamen salystyrýǵa bolmaıdy. Bul úderiske ishki kóshi-qon máselesi de óz qoltańbasyn qaldyryp jatyr. Aýyldan qalaǵa bet túzegen jas otbasylardyń basym kópshiligi páter jaldap turǵandyqtan, tabysynyń túgelge jýyǵy páter jaldaý aqysyna jumsalady. Keı otbasynyń qandaı qıyn jaǵdaıda turyp kelgenin 2019 jyly 4 aqpanda Astananyń irgesindegi Kóktal-1 eldi mekeninde kómirmen jylynatyn jer úıde janyp ketken 5 qyzdyń qasiretinen keıin bilip jatyrmyz. О́zine ǵana emes, balalaryna qol salǵan analar ózderimen birge shyndyqty alyp ketti», deıdi B.Zııabekov.
Sarapshynyń sózinshe, balalar arasyndaǵy kedeıliktiń salmaǵy memleket úshin mańdaıǵa qadalǵan tiken, tabanǵa batqan taspen birdeı dep baǵalaný kerek. Sebebi kámelettik jastan asqan azamattarda óz ómiriniń kartınasyn qalyptastyrýǵa múmkindik bar. Al balada ondaı múmkindik joq, olardyń baı nemese kedeı otbasynda dúnıege kelýi peshenesine jazylyp qoıǵan jazmyshpen birdeı. Balalarymyzdyń «kedeılik tuzaǵyna» shyrmalyp qalýyna jol berýge bolmaıdy...
ALMATY