Keńes kezeńinde uzaq ýaqytqa sozylyp, qanshama adamnyń ómirin jalmap, qaıǵy-qasiret ákelgen náýbettiń biri – Aýǵan soǵysy. Kim úshin, ne maqsatpen bolyp jatqany belgisiz surqııa soǵysta elimizdiń azamattary áskerde bergen antyna adaldyq tanytyp, sońyna deıin arpalysty.
Bıyl bul soǵystyń aıaqtalǵanyna 35 jyl toldy. Qansha ýaqyt ótse de, ózge elde soǵysqan ardagerlerimizdiń jan jarasyn Aýǵan eliniń qasireti aqpannyń aıazyndaı qarıtyny sózsiz.
Elimizdiń ishki tártibin tizginge alǵan Ulttyq ulanda Aýǵan elindegi aýyr jyldardyń qaıǵysyn kózimen kórip, basynan keshkender de bar. Bolmysynda batyrǵa tán batyldyǵy basym ardagerlerimiz ótken kúnniń oqıǵasyn jastarǵa tek úlgi retinde úgittep, nasıhattap keledi.
Olar – otstavkadaǵy aǵa praporshıkter Vıktor Klıazmın men Vladımır Samarskıı. Eki aǵa praporshıkti bir arnaǵa toǵystyrǵan 6506 áskerı bólimindegi áskerı qyzmet edi. 1980 jyldarda ata-ananyń aýyr eńbegi men batyl beınetin bala kúninen kórip, qalada tursa da, qajyrly qyzmetterin qara tehnıkany tizgindeýden bastaǵan bozbala jigitter merzimdik qyzmetterin aıaqtaǵan soń, birjola áskerı qyzmetke oralýǵa bel býady. Biri jeńil avtokóliktiń, biri aýyr tehnıkalardyń biri – bronetransporterdiń rýline otyrdy. Vıktor Alekseevıch Aýǵan elindegi qyzmetke óz erkimen suranǵandardyń qatarynda boldy. Taýly eldegi soǵysqa tańdalyp alynatyn jaýyngerler jan-jaqty tekseristen ótedi. Máskeýdegi úlken generaldarmen jeke suhbattan keıin ǵana tizimge ilinedi. Bir áskerı bólimdegi praporshıkter bir jasaqtyń quramynda qara kúzdiń qyrkúıek aıynda Aýǵan elindegi arpalysqa attanyp ketti.
Eki dos qyzmetterine baılanysty eki qalaǵa bólindi. Vıktor Klıazmın qaýipti ortalyq Kandagar qalasyna attansa, Samarskıı Vladımır Gaznege ketti. Bular qyzmeti qatań qupııa saqtalatyn Ishki áskerdiń «Kobalt» dep atalatyn arnaıy jasaǵynyń quramynda boldy. Bul elde sol kezdegi temirjoldyń, teńiz joldarynyń joqtyǵyn, avıasııanyń nashar damyǵanyn eskersek, basty kúsh tek taýly aımaqtardaǵy jónsiz joldarda edi. Áskerge jetkiziletin barlyq materıal, múlik pen azyq-túliktiń bári qara joldyń boıymen qatar tizilgen kóliktermen tasymaldandy. Vıktor Alekseevıch bronetransportermen talaı kólikterdiń legin qaterli taýly jolda qalqan bolyp alyp júrdi. Taý-tastyń tasasynda qas-qaǵymda ómirińdi qylyshtaı kesip túsetin dushpandardyń mergenderi otyratyn. Kúndelikti qansha kólik ótti, qansha ret shabýyl jasaldy, qansha adam jaralandy jáne ókinishke qaraı, qansha adam qaza bolǵanyn esepteý – onyń qarapaıym ǵana, alaıda qaharmandyqpen oryndalatyn basty boryshy edi. 1981 jyldyń naýryz aıynda bolǵan úlken shaıqastardyń birine kómekke jóneltilgen kólikterdi shekara aımaǵyndaǵy basqa qaladan alyp kelýge týra keledi.
«Jolym boldy, jol boıy eshqandaı atys-shabyssyz alyp keldim, biraq kerisinshe bolýy da múmkin edi, fashızmge qarsy soǵys bolsyn, Aýǵan soǵysy bolsyn bir uqqanym, sen jaýdy nemese jaý seni alady. Aýǵan elindegi qasiretti jyldardan esimde saqtalyp qalǵany – eshkimdi marapat ta, ataq ta, shen de qyzyqtyrmady, qıyn jolda bir-birimizdiń ómirimizdi saqtaýdy alǵashqy orynǵa qoıdyq», dep eske alady aǵa praporshık Vıktor Klıazmın.
Vladımır Ivanovıch Gazne qalasynda qyzmet etti. Olardyń basty qyzmeti qarapaıym halyq arasynda júrip, barlaý júrgizý, aqparat jınaý edi. Sol arqyly bandıttik toptardy joıýǵa arnalǵan operasııalardy uıymdastyrýǵa kómektesti. Jaýyngerlik túrli operasııany uıymdastyryp, zerdeleýge qatysqan arnaıy ofıserlerdiń avtomobıliniń júrgizýshisi bola júrip kóp oqıǵany bastan keshirdi. Soǵys júrip jatqan eldiń qarapaıym ǵana bir aýylynan kelesisine barý úlken qıyndyq týǵyzdy. Jol boıy dushpandardyń túrli toptary shabýyl jasaýy múmkin. Aýǵan asýynda ot keshken Vladımır Ivanovıch soǵystyń qatygezdigine talaı kóz jetkizdi. Bala kezinde kınodan ǵana kóretin jantúrshigerlik oqıǵalar kóz aldynda bolyp jatty. Jyldan asa ózge elde ózderiniń ınternasıonaldyq boryshyn ótegen aǵa praporshıkter Vladımır Samarskıı men Vıktor Klıazmın 1981 jyly elge oraldy. Árıne, aman oralǵandaryna qýanyshty edi, alaıda soǵystyń zardaby men áseri júrekterinde ómir boıy qaldy.
Tarıhymyzdyń shejireli betterinde qalǵan talaı soǵystyń bárinde qanshama qaharmandyq pen batyrlyqtyń úlgisin kórsetken tulǵalarymyz bar. Olardyń erligin egemen elde erkin ósip kele jatqan jas órenderge nasıhattap, ardagerlerimizdi ardaq tutý asyl paryzymyz ekeni daýsyz.
Malıka ShYNJIGITOVA,
áskerı jýrnalıst