Jambyldyń jyraýlyq dástúri

Muhıttaı tereń halyq aýyz ádebıetin, álemdik deńgeıge ketip qalǵan ushy qıyry joq baı folklorymyzdy aıtpaǵan­nyń ózinde bes ǵasyrǵa jýyq dáýirlegen jyraýlyq poezııamyzǵa ǵana toqtalsaq, týǵan ádebıetimizdiń tereń tarıhy kóz aldymyzǵa keledi.

Jyraýlyq poezııanyń bizdegideı kó­terilgen deńgeıin birde-bir búgingi túrki halyqtarynyń ádebıetinen tappaısyz. Bul – bultartpas shyndyq. Jyraý­lyq poezııanyń klassıkalyq úlgisin tek qana qazaq jyraýlary men jyrshylary dúnıege keltirdi.

On besinshi jáne jıyrmasynshy ǵa­syr­­lardyń arasynda sharyqtap kóteril­gen, qazaqı dúnıetanym men qazaqı poe­tıkalyq kórkemdik qabyldaýdyń eń bir ǵajaıyp týyndylaryn týǵyzǵan qazaq jyraýlary ótken ǵasyrdyń ortasynda ózderiniń tarıhı mıssııasyn aıaqtady.

Jyraýlyq poezııa, ásirese óz aldy­myz­ǵa bólek memleket bolyp órkende­gen handyq dáýirimizde aıyryqsha jarqy­rap kórindi. Sypyra jyraýdan bastap Asan qaıǵy, Aqtamberdi, Buqar, keshegi Mahambet, Jam­bylǵa deıingi alyptarymyzdy sanamalap shyqqannyń ózinde ádebıetimizdegi osynaý fenomendik kór­kemdik qubylys bolǵan poetıkalyq úde­risti oı eleginen ótkizýge bolady.

Biz sonyń bir belesine ǵana, ıaǵnı jyr alyby Jambyldyń shyǵarmashyly­ǵy­na ǵana sabaqtastyryp, áńgime órbitýdi maqsat ettik. Osy oraıda Jambyldyń al­dynda jyraýlyq ónerdiń baǵa jetpes úlken mektebi jatqanyn da umytpaýymyz qajet. Sonyń biri Jetisý aqyndyq mek­tebiniń altyn dińgegi bolǵan (Muhtar Áýe­zovtiń baǵasy) Súıinbaı aqynnyń da áser-yqpalyn attap kete almaımyz.

Súıinbaı, árıne, qazaq ádebıetiniń óleń, jyr jáne aıtys janrynda úlken mek­tep qalyptastyrdy. Bul mektepten tálim, taǵylym alǵan, úırengen, shyǵar­mashylyǵyna darytqan qanshama aıtýly qazaq aqyndary óz týyndylarynda jańa tabystarǵa qol jetkizdi.

Súıinbaı aqyn Ońtústik, Shyǵys, Orta­lyq Qazaqstan elin túgel aralap, kúlli qazaq jurtyn óz ónerimen sýsyndatty. О́zine deıingi aqyndardan óz atasy Kúseptiń jyrlaryn, Jankisi jyraýdyń dástúrin tereńdete meńgerdi.

Aǵa býyn aqyndardan Qaban jyraý (Qabylısa), Janaq, Túbek, Shójelermen qatar ǵumyr keshti, talaı óner saıystaryna qatysty.

О́zimen tustas Maılyqoja, Maıkót, Qańtarbaı, Tezekbaı, Baqtybaı, Qata­ǵan sııaqty óner maıtalmandarymen jolyǵysqan, birazymen aıtys ónerinde saıysqa túsken. Osynaý ádebı orta Súıin­baı shyǵarmashylyǵyna, ásirese onyń jyraýlyq dástúrdegi týyndylaryna erekshe áser etken. Aıtalyq, Súıinbaı aqyn halyq batyrlaryn bıik kórkemdik deńgeıge kóterip, olardyń dara obrazdaryn somdap, beınelep, elge úlgi etip, qaharmandyq jyrlar tolǵaǵan epık aqyn.

Suranshy, Saýryq, Sypataı, Totan, Botpaı, Bóltirik, Jabaı, Múıizdi О́tegen batyrlar týraly jyrlar shyǵarǵan. Jyraýlyq dástúrdiń basty belgileriniń biri – avtorlary, ıaǵnı jyraýlar óz týyndylaryn tańdy tańǵa ulastyryp, kúndi kúnge jalǵap, jatqa jyrlaıtyn bolǵan. 

Handyq dáýirde, ásirese ónerdiń osy túri elge keń jaıyldy. Ataqty jyraý­larymyzdyń áıgili epostyq jyrlardy, «Kóruǵyly», «Alpamys batyr», «Qoby­landy batyr», «Er Qosaı», «Qyrymnyń qyryq batyry», taǵy da basqa kúlli túrki jurtyna ortaq kórkemdigi asa qundy aıtýly epostyq týyndylardy túgeldeı jyrlap bere alǵan.

Osy dástúrdi Súıinbaı zamanynda da áıgili jyraýlyq dástúrdiń týyn bıik ustaǵan, bolashaq urpaqqa amanat etip tabystaǵan bir shoǵyr aqyndarymyz da osynaý dástúrimizge adal bolǵan. Son­dyqtan da qazaq poezııasynda, jalpy qazaq ádebıetinde Súıinbaı aqyn qaldyrǵan jyraýlyq dástúr onyń shákirtteriniń shy­ǵarmashylyǵynda da jańasha túrlenip, jańa poetıkalyq arnada jalǵasyn tapty. Sonyń biri – Jambyl shyǵarmashylyǵy.

Men maqalamda ustazym, jambyl­tanýǵa teńdessiz úles qosqan, olja sal­ǵan sańlaq ǵalym, professor Myrzataı Jol­dasbekovtiń biraýyz sózin keltir­gim kelip tur. Týra osydan otyz jyl buryn Myrzataı aǵamyz Jambyl shy­ǵar­mashylyǵynan doktorlyq eńbegin qor­ǵady. Bishkek qalasynda. Almatydan arnaıy akademıkter S.Qırabaev, Z.Qab­dolov, Z.Ahmetov, T.Kákishev baryp sóz sóıledi, batalaryn berdi. Jambyl týraly tuńǵysh qorǵalyp jatqan doktorlyq jumys bolǵandyqtan.

Qyrǵyz-qazaq ǵalymdary bas qosqan sol alqaly jıynda minberge kóterilgen Myrzekeń óz baıandamasyn bylaı dep qorytyndylady: «Jambyl – halyq múd­desin ǵasyrlar boıy armandaǵan qajymas qamqordyń dástúrindegi jyrshy, eldiń muńyn muńdaǵan múddeger, jyraýlyqtyń kóshpeli akademııasy, oıshyl, danyshpan aqyn, týǵan halqynyń ar-namysy, úni, júregi jáne aqıqat shyndyǵy.

Ol – epık ári aıtys aqyny, jaýynger jyrshy, shyn maǵynasyndaǵy zańǵar poezııany jasaýshylardyń biregeıi. Jambyldyń qudireti onyń osyndaı asqan sheberligimen ǵana emes, halyq poezııa­synyń butaq jaıǵan alyp báıteregi bolýy­men de, halyq aqyndarynyń jańa kó­shin bastaǵan daralyǵymen de álemdi tań­ǵaldyrǵan edi.

Baıtaq qazaq dalasyn jyrǵa kenelt­ken, osy bir teńdesi joq ónerdi bıikke kótergen, ilgeri damytqan dańǵyl jyraýlardyń eń sońǵy úzdigi – Jambyl!», – dedi.

Árqashan sheshen sóıleıtin, tógilte baıandaıtyn, qıynnan qıystyra biletin Myrzekeń Jambyl fenomeniniń altyn ózegin dál ustap, dánin arshyp aıtty. Súısinbeske amalyń joq...

Jambyldyń jyraýlyq darynyn, jyraý­lyq poezııaǵa qosqan baǵa jetpes oljasyn aqynnyń ónerpazdyq qyrynyń eń basty qasıeti retinde nege aıshyqtap aıtamyz? Onyń syry tereńde...

Jambyltaný ǵylymy – eshqashan toqta­maıtyn, sýalyp bitpeıtin, taýsylmaıtyn taqyryp. Onyń muhıttaı tereń túbindegi injý-marjanyn ár urpaq, árbir zamana kóshine keletin kelesi býyn óz bıiginen zertteıdi, zerdeleıdi. О́zine keregin alady, úrim-buta­ǵyna amanattaıdy. HHI ǵasyr­dyń urpaǵy, biz de óz sózimizdi aıtamyz, saralaımyz, júrek kózinen ótki­zemiz.

Bárimizge belgili, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyp, atadan urpaqqa mıras bolyp kele jatqan qazaq sóz óneriniń aıshyq­ty bir salasy – telegeı-teńiz jyraý­lyq poezııa. Saq, ǵun dáýrindegi ar ja­ǵyna barmaı-aq, beridegi Túrki ımpe­rııasy tusyndaǵy Iolyǵ-tegin, Tony­kók, Qazaq handyǵy saltanat qurǵan júz jyl­dyqtardaǵy jyraýlarymyz: Sy­pyra, Asan qaıǵy, Qaztýǵan, Shalkıiz, Aqtan­berdi, Dospambet, Jıembet, Buqar, Mahambet, Shóje, Maıkót, Marabaı, t.b. Jyraýlar kóshin ári qaraı da jalǵastyra berýge bolady...

Qazaq jyraýlary tarıhty túptep taratyp aıtatyn shejireshiler, mıllıon­da­ǵan jyr joldaryn jadynda saq­taı alatyn qudiretter, uly dalanyń uly tarı­hyn tańnan-tańǵa uryp, sótkelep, saǵattap jyrlap, tyńdarmanyn úıirip, selt etkizbeı ýysynda ustap otyra alatyn sóz sıqyrynyń ıeleri. Jambyl da áıgili jyrlar «Kóruǵyly», «Manas batyr» jáne óziniń tól dastandary «Suranshy batyr», «О́tegen batyrdy» da uzaq-uzaq jatqa aıtatyn bolǵan.

Jyraýshylardyń barlyǵyna taban astynda sýyryp salyp aıta jóneletin tókpelik, tapqyrlyq, kóripkeldik dana­góılik, ıaǵnı ımprovızatorlyq óner tán. Kerek bolsa, Jambyl árbir dasta­nyn jyrlaǵanda shabyt oraıyna qaraı, tyń­darman ortasyna baılanysty dastan­darynyń birneshe nusqasyn aıtatyn bolǵan.

Sondyqtan da búkil el jyraýlardyń aıtqanyna qulaq túrip, árbir sózine toq­taıtyn bolǵan. Hannan bastap qarashaǵa deıin. Rýhanı baılyqtyń, aqyndyq óner­diń eń bıik shyńy jyraýlyq poezııadan kórinis tapqan.

Qaztýǵannyń, Aqtanberdiniń, Dospam­bettiń, Buqar jyraýdyń, Mahambettiń tolǵaýlarynda, óleń-jyrlarynda eldik, ulttyq taqyryptan basqa taqyryptardy tappaısyz. Ulttyq saryn, ulttyq rýh, ulttyq múdde, táýelsizdik úshin kúres – jyraýlyq poezııanyń eń basty arqaýy. 

Al endi Jambyl jyrlaryn, ásirese tolǵaýlary men dastandaryn alsańyz da dál osylaı. Jambyl aqyndyǵynyń eń bas­ty arnasy, altyn júlgesi – ult taǵdyry, el taǵdyry.

Jambyl óz shyǵarmashylyǵyna eldik múdde, ulttyq sana, ulttyq qundylyqtar bıiginen kóz salady, tolǵanady, aldymen, halyq taǵdyryn jyryna arqaý etedi. Aqynnyń sýretkerlik tanym kókjıegi keıde odan da bıik deńgeıge, jalpy adam­zattyq qundylyqtar deńgeıine deıin kóteriledi. Áıgili «Lenıngradtyq óren­derim» jyr-tolǵaýynyń álem tilderine aýdarylýy sonyń bir ǵana mysaly.

Shynaıy gýmanıst tulǵalar – qazaq jyraýlary bolǵan. Solardyń biri, ári biregeıi –  Jambyl. Danalyqtan turatyn, danagóı jyr­dyń tunyǵyn ǵana aǵyl-tegil tógetin tabı­ǵı talanttyń ıesi Jam­byl­dyń barlyq janr­daǵy týyndylaryn alyp qarasańyz aqynnyń ár alýan taqy­ryp­tardy tolǵa­ǵanyn ańǵaramyz.

О́sıet, taǵylym taqyrybyn bylaı qoı­ǵanda, bir ǵana – erlik, batyrlyq, halyq­tyq taqyrypty kóteretin Jambyldyń qos dastany: «Suranshy batyr» men «О́tegen batyr» epostyq jyrlary jyraýlyq poe­zııanyń eń úzdik úlgileri.

Avtor epostyq tanym bıiginen oı tol­ǵap, óz týyndylarynda halyq taǵdyryn tarıhı retrospektıva aıasynda sýretteıdi. Tarıh kóshi men ultynyń júrip ótken jolyn bas keıipkeriniń taǵdyr jolymen tutastyra, toǵystyra beınelegende bir halyqtyń tarıhı taǵdyry kóz aldymyzdan ótedi.

Metaforalyq teńeýler arqyly qazaq dalasyndaǵy barlyq tarıhı jerler men tarıhı oqıǵalardy qamtyp, aıshyqtap jetkizetin dastan joldaryn tebirenbeı qabyldaý múmkin emes...

«О́tegen batyr» jyryn Jambyl:

Qyrǵaýyl ushyp, qaz qonǵan,

Aqqý kelip, jaz bolǵan,

Altaıǵa qara maraldy!

Balyǵy taýdaı týlaǵan,

Baqasy qoıdaı shýlaǵan,

Shortany shorshyp oınaǵan,

Altyn qaımaq Araldy.

Qazaq buryn qul bolǵan,

Kún kórýge muń bolǵan.

Kúndi kórdik, el boldyq,

Asý bermes, ór boldyq.

Osy baq qonǵan tańymda,

Saǵan da ortaq, maǵan da!», –

degen jyr joldarymen aıaqtaıdy.

Osydan keıin Jambyldyń jyraý­lyq poetıkalyq dástúrdi jalǵastyrýshy tul­ǵasy, jańasha, jańǵyrta, túrlendire tereńdetken, órkendetken aqyndyq qasıe­tin de eriksiz moıyndaısyz.

Sypyra jyraý, Qaztýǵan, Aqtan­berdi, Dospambet, Buqar, Mahambet jyraý­lar­dyń qoltańbasy Jambyl jyrlarynda qaıta tiriledi, qaıta kókteıdi, jańa zaman, jıyrmasynshy ǵasyr kóginen qaıta ún qatqandaı kórinedi. Sondyqtan da Jambyldyń jyraýlyq poezııasyn HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda barlyq qyrymen jarqyraı kórin­gen, kúlli adamzattyń órkenıet bıigine kóterilgen, kórkemdik, ádebı qubylys, nemese tutas ǵasyrdyń fenomeni desek artyq aıtpaımyz. Osy pikirimizdi folklorıst, akademık Seıit Qasqabasov ta shegeleı túsedi. О́ziniń «HH ǵasyrdyń uly jyraýy» atty Jambyldyń kúlli poezııasyn taldaıtyn, saralaıtyn kólemdi maqalasynda: «Júz jyl ómiriniń seksen besin óleńmen ótkizgen Jákeń eki ǵasyrdyń kýási ǵana bolǵan joq. Onyń júz jylǵy ómiri, shyndap kelgende, eki ǵasyrǵa teń edi. О́ıtkeni Jambyl tarıhta sırek kezdesetin, múlde qarama-qarsy eki zamandy kórdi.

Ol Qazaq handyǵynyń joıylǵa­nyn, eliniń otarlyqqa túskenin, qazaq dalasyna Reseıdiń ákimshil-otarshyl basqarý júıesin ornatqanyn, sonymen qatar kórshi jatqan Qoqan handyǵy jasa­ǵan jaýgershiligin kórdi.

Qyzyl ımperııanyń shovınıstik qaty­gez saıasaty men Alash arystarynyń kópe-kórneý, jazyqsyz atylǵanyn kórdi. 20-30 jyldary 3 mıllıon qazaqtyń qoldan jasalǵan ashtyqtan qyrylǵanyna kýá boldy.

Sol sebepti Jambyldyń «Keń jat­qan baıtaq-ulan shejiresin, tarıhtyń dombyrasyn qolyna alǵan» dep aıtýy tegin emes. Osy kórgeni men bilgeniniń bárin Jákeń óz poezııasyna arqaý etken, ony birde jyraý bolyp, birde jyrshy retinde, birde aqyn bolyp jyrlaǵan, tol­ǵaǵan, sýrettegen», deıdi. Ǵulama ǵalym­nyń osy tereńnen qamtyp, dál taýyp aıtqan aýqymdy sózi Jambyl fenomeni­ne berilgen ádil baǵa.

 

Qanseıit ÁBDEZULY,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń hatshysy