Lýdomanııa epıdemııaǵa aınalyp barady

Utylǵannyń ókinishi

Búginde oınap júrip ot basqan jas­tar kóp. Býkmekerlik keńseler men tota­­lı­zatorlardyń toryna túsken aza­mat­tar­dyń sany adam shoshyrlyq. Jeńil jol­­men aqsha taýyp, tez baıyp ketemin de­g­en jalǵan uran jarǵa aıdap bara jat­qan­daı. Adal eńbek etip, beınettiń bere­kesine bólenýdiń ornyna aýyrdyń ústi, je­ńil­diń astymen júrip qalta qam­paıt­qy­sy kele­tin­derdiń sońy qaıda alyp barady. Baǵam­dap kórdik. Kórdik te jaǵamyzdy usta­dyq.

Aqar-shaqar Astananyń eleýsizdeý bir múıisinde ornalasqan bul mekemede aptanyń ár kúni arpalys. Úmit pen kúdik, ómir men ólim bir-birimen qoıan-qoltyq alysqanda, senim men tabandylyq úlken kúshke aınalady eken. О́ıtkeni «Komek Center» psıhologııalyq ońaltý ortalyǵy qumar oıynnyń quryǵyna ilikken, ishkilikke salynǵan, esirtkige esi ketip, eki esti kúı keship júrgen talaı azamattardy qutqaryp qalypty. Sonyń biri – astanalyq Meıirjan Baqytjanuly. Bul jigitti biz ortalyqtyń kireberisinen jolyqtyrdyq. Sýyrtpaqtaı jón surasa kelsek, ol osy ortalyqta kópten emdelip júr­genin jasyrmady. «Tuzaǵyma» túsir­gen keıipkerimdi úrkitip almaıyn, kóńiline kel­meıin dep áńgimeniń jaı-japsaryn juqalap surap edim, ol ashyq-jarqyn áńgimege kóshti.

– Onyń jasyratyn eshteńesi joq. Men býkmekerlik keńsege bás tigýmen aınalysyp júrip, soǵan táýeldi bolyp qalǵanymdy bilmeı de qaldym. Eki jylda barlyǵy 50 mln teńgege shyǵyndalyppyn. Onyń ishinde qaryzǵa batqanym bar. Shúkir, ortalyqqa kelip emdelý arqyly bir jarym jyldaı ondaıdan aýlaq júrmin. Alǵashqy kezde bes aı jatyp emdeldim. Qazir kelip-ketip, profılaktıka alyp turamyn, – deıdi emdelýshi.

Meıirjannyń aıtýynsha, qumar oıynǵa táýeldi bolatyndardyń kóbi býkmekerlik keńsege bás tigýden bastalady. О́ıtkeni ol bárine qoljetimdi.

– О́z basymnan ótken bir oqıǵany aıtyp bereıin. Kóp adamdy ótirik aıtyp aldadym. Qumar oıynǵa salynyp ketken kezde anam kóp jylady. Biraq ol ótirik istep jatyr dep oıladym. Eń soraqysy sol, ózime kúrdeli operasııa jasalǵaly jatyr dep adamdardan aqsha jınadym. Táýeldiliktiń túbi úsh-aq jolǵa bastaıdy eken: aýrýhana, túrme, beıit. Onyń basqa joly joq, bul – tuıyq ómir, – dep óziniń basynan keshkenderin jáne odan túıgen oıyn búkpesiz aıtyp berdi.

Sóz arasynda Meıirjan emdelip shyqqan ortalyqqa degen alǵysyn da aıap qalǵan joq.

– Biraz jyl óz-ózimdi joǵaltyp aldym. Mamandar qundylyqtarymdy qaıta qalyptastyrdy. Bul, eń birinshi – otbasym. Qumar oıynda júrip, bárinen qol úzip qalyppyn. Ortalyq buryn qandaı bolsańyz, sol qalpyńyzǵa qaıta alyp keledi. Bári de – bilikti mamandardyń eńbegi, – deıdi ol.

Budan ári qazbalaı berýdi jón kór­me­dik, óıtkeni ol – áli de emdelip júrgen adam. Onyń ústine bireýdiń jarasyn tyrnap, janyn azaptaı berý de qıyn. Ol da bul oıymyzdy ishteı uqqandaı, bizdi ortalyqtyń basshylyǵy otyrǵan kabınetke qaraı bastap júrip ketti.

Táýeldilikti táýip emdemeıdi

– Bul ońaltý ortalyǵy 2019 jyly resmı quryldy, – dep bastady áńgimesin «Komek Center» psıhologııalyq ońaltý ortalyǵynyń negizin qalaýshy ári dırektory Nurlybek Tursynbekov. – Bul ortalyq Astanadaǵy alǵashqylardyń biri dese de bolady. Maskúnemdik, nasha­qorlyq, oıynqumarlyqtan ońal­tý­men aınalysyp kelemiz. Qoǵamda mundaı adamdarǵa degen kózqaras áli kúrdeli. Eń bergisi, keıbireýler emdetýden uıalyp, muny jasyryn ustaıdy nemese táýipterge aparady. Táýipter táýeldilikti emdemeıdi, bul – psıhologııalyq dert. Adam ózin-ózi basqara almaı qalady.

Klınıkalyq psıholog maman Nurly­bek Parhatulynyń aıtýynsha, elimizdegi ajyrasýdyń birden-bir sebebi osy táýel­dilik bolyp otyr. Ras, statıstıka bo­ıynsha ár ajyrasqan on juptyń jeteýi osy oıyny osylǵandardyń sanatynan eken. Tipti byltyrǵy resmı derekke sáıkes, elimizde 350 myńnan asa adam jeńil aqshanyń býyna arbalyp, aýyr júk arqalap alǵan kórinedi.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qumar oıynǵa táýeldilik másele­si­niń ýshyǵýyna jol bermeý kerek ekenin únemi aıtyp keledi. «Keıingi jyldary elimizde qumar oıynǵa táýeldilik beleń alyp barady. Keıbir otbasylar úshin bul úlken qasiretke aınaldy», degen edi Prezıdent Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynda. Prezıdent bul teris ádetke, ásirese jastar áýes ekenin aıta kelip, memlekettik organdarǵa aza­mat­tardyń jekelegen sanattary úshin qumar oıyndarǵa qatysty shekteýlerdi kúsheıtýdi tapsyrdy.

– Byltyr Densaýlyq saqtaý mınıstri oıynqumarlyqty klınıkalyq hattamaǵa engizdi. Iаǵnı bul da endi aýrýdyń bir túri sanalady. Bul qazir epıdemııa túrine aınalyp bara jatyr. Emdele­tin­derdiń qarasy óte kóp. Qazirdiń ózinde bizdiń ortalyqtarda bir kúnde 180 adam emdeledi. Onyń ishinde jaǵdaıy tómen azamattar da bar. Olarǵa «Amanat kómek» qory kómektesedi. Biraq buǵan memleket tarapynan qoldaý qajet. Oıyn­qu­mar­lyqqa tek aýqatty adamdar urynady degen qate pikir. Munyń negizgi bóligi – tez baıyp ketkisi keletin tómengi tap. Sondyqtan mundaı dertke shaldyqqan adamdardyń emdelýine memleketten osyndaı ortalyqtarǵa kvota bóliný kerek, – deıdi ortalyq dırektory.

Byltyr Májilis depýtaty Elnur Beısenbaev elimizde 5 mıllıondaı jas azamat bar dep eseptesek, onyń bir mıllıo­ny qumar oıynnyń jeteginde júrgenin aıtqan edi. Sondyqtan dárigerdiń «Bul qazir epıdemııa túrine aınalyp bara jatyr» dep dabyl qaǵýy beker emes.

Adam álsiz, dert kúshti

Ońaltý ortalyǵynda psıholog, psıhoterapevt, psıhıatr, narkolog, qoǵamdyq psıholog, teń konsýltant sııaqty mamandar jumys isteıdi.

– Mundaǵy jumystyń bári zerttelgen, dáleldengen psıhologııa ǵylymyna negizdeledi. Psıhologterdiń bári – kásibı medı­sına mamandary. Sonyń ishinde teń konsýltant degen maman bar. Bul – negizinen buryn osyndaı aýrýdan aıyq­qan, ıaǵnı óz basynan keshken adam. О́ıtkeni kez kelgen jańa emdelýshi birden mamandarǵa ashylyp sóılespeıdi. Tipti senbeıdi. Osy kezde teń konsýltant aınalysady. Sodan keıin baryp, ol adammen mamandar aınalysady, – deıdi jetekshi maman Amanjan Abdýkárimov.

Ortalyqtaǵy mamandar qumar oıynǵa táýeldi bolatyndardyń negizgi sebebi tuqym qýalaý, otbasy jáne orta ekenin aıtady. Bul – negizgi sebepter. Buǵan qosa qazirgi koých, trenerler tez baıyp ketý týraly aıta beretin motıvasııalyq úgit-nasıhattar men býkmekerlik keńselerdiń jarnamasy óte kóptigi áser etetinin alǵa tartady.

– Qumar oıynǵa salynǵan adamdardy kóbine jaqyndary alyp keledi. О́ıtkeni adam álsiz, dert kúshti. Olar óz aıaǵymen kele almaıdy. Qumar oıynǵa aqyl-esi tómen adamdar emes, kerisinshe, jastaıynan ártúrli salada nátıjege jetken adamdar kóbirek keledi. О́ıtkeni ondaı adam ózin «jolym bolǵysh» dep oılaıdy. Máselen, «Bolashaq» baǵdar­la­masymen shetelden oqyp kelgender bar, qazaq-túrik lıseıinde oqyǵandar bar, áskerı saladan da kóp. Bulardyń IQ deńgeıi joǵary. «Bir aı qınalyp aqsha tapqansha, bir saǵattyń ishinde shylqyp shyǵa kelemin» degen oı týady olarda. Sóıtip, táýeldilikke túsip qalady, – deıdi ortalyq mamandary.

Olardyń aıtýynsha, qazir kóp jastar memlekettik ońaltý ortalyqtaryna kóp barmaıdy. О́ıtkeni onda emdelýshi týraly derek resmı tirkeýge alynady. Odan keıin ol adamnyń bolashaǵyna balta shabylýy múmkin. О́ıtkeni onyń ishinde ómir paraǵyn endi bastaǵan jastar bar. Al munda emdeletinder týraly derek kelisim boıynsha anonımdi saqtalady.

Jelge ushqan 70 mln teńge

Dárigerlerdiń aıtýynsha, lýdoma­nııaǵa ilikken adamnyń birinshi minez-qulqy ózgeredi. Bir sózben aıtqanda, únemi sirkesi sý kótermeı turady. Tún uıqysy buzylyp, asqa zaýqy bolmaıdy. Tuıyqtalady. Bul belgiler baıqalǵan kezde mamandarǵa qaratý qajet. Iаǵnı jaqyndary janashyrlyq tanytpasa, is nasyrǵa shapty deı berińiz. Muny osy ortalyqta emdelip jatqan Baqtııar da rastap otyr. Ol tegin jazbaýymdy ótindi. Jasy 40-qa jýyqtap qalǵan. Tórt jyl boıy qumar oıynǵa táýeldi bolypty.

– О́zimizdiń patologııamyz bar, ol belgisiz bir alys jaq. Adam basyna neshe túrli oı keledi. О́z-ózińdi óltire salǵyń keletin kezder de jıi bolady. Sondyqtan mamanmen sóılesý kerek. Olar ishki dúnıeńdegi nárselerdi syrtqa alyp shyǵyp, jumys isteıdi. Qysqasy, esimdi bir jınasam, tórt jylda 70 mln teńge utylyppyn, – deıdi emdelýshi.

Rasynda, ortalyqta emdelýshilerdiń qarasy kóp ekeni baıqalady. Maman­dar­dan táýeldilikke salynǵan adamdarǵa qanshalyqty em qonatynyn surap kórdik.

– Bizdiń ishki statıstıkamyz ben jalpy zertteýlerimiz bar. Soǵan saı, tolyq 5 aı stasıonar túrinde emdeýden ótken 10 adamnan altaý-jeteýi tolyq aıyǵyp shyǵady. Al emdelip shyqqannan soń belgili bir ýaqytta, bir aı nemese bir jyldan keıin qumarlyqqa qaıta salynyp ketetinder bolady. Sol úshin biz emdelýshilerdiń otbasyn da oqytamyz, – deıdi ortalyqtyń psıholog mamany Danııar Jamantaev.

Taǵy bir Murat esimdi emdelýshi qumar oıynǵa qunyqqany sonsha, bás tigemin dep júrip bir kúni óziniń basyn tigip jibere jazdaǵanyn endi túsingenin aıtady.

– Ońaltý ortalyǵynda emdelip, táýel­­dilikten aıyqqanda ómirge qaıta kelgendeı boldym. Jasyratyny joq, istemegenim joq. Qazir oıǵa alýdyń ózi qorqynyshty. Bes balammen, otbasymmen ajyrastym. Me­niń kesirimnen anam eki ret ınsýlt aldy. Úıde satpaǵan eshteńe qalmady. Bárin báske tiktim. Qaryzǵa belshemnen battym. Bárinen aıyrylyp, jalǵyz qal­dym. Satatyn eshteńe qalmady. Tap-taza taqyrǵa otyrdym. Sóıtip, bir kúni trans­plantasııa týraly estidim. Iаǵnı aǵza­larymdy donor retinde jasyryn saýdalaımyn dep sheshtim. Munymdy baıǵus sheshem estip qalypty, sodan osynda ákel­di. Eger men munda kelip ońalmasam, qazir qań­qa súıegim ǵana qalǵandaı edi. Qazir, shúkir, bári ońalyp keledi, – deıdi ol.

«Komek Center» psıhologııalyq ońal­tý­ ortalyǵynda О́zbekstan, Qyrǵyz elde­ri­men qatar Kanada, Germanııa elde­rinen kelip emdeletinder de bar.

Qarap tursaq, aqshadan utylǵan, taǵdyrǵa tutylǵan da – oıynshy. Oıyn­hana­­lardyń upaıy túgel. Ulttyq statıs­tıka bıýrosy usynǵan derek boıynsha, eli­mizde qumar oıynhanalar shamamen 40%-ǵa azaıǵan. Byltyr elde jasyryn jumys istep kelgen 12 oryn anyqtaldy. Buǵan qosa oıyn termınaldaryna qatysty 28 qyl­mystyq is qozǵalǵan eken. Mamandar ótken jyldarǵa qaraǵanda jaǵ­daı túzelip kele­di dep sendiredi. Iаǵnı keıingi bes jyl­da qylmys 5,5 ese azaıǵan. Alaı­da oıyn bıznesine quıylǵan ınves­tı­sııalar kólemi 300 mln teńgeden asypty.

Beleń alǵan indetpen kúresý úshin Úkimet býkmekerlik keńselerdi, lote­reıa­­lardy jáne onlaın kazınolardy jar­na­malaýǵa tyıym salmaq. Jas deńgeıine qatysty da ózgeris bolýy múmkin. Oıyn oınaýǵa ruqsat berý 25 jasqa deıin bolmaq. Buǵan qosa alıment tólemeı júrgender men bank nesıeleriniń merzimi ótken bereshegi bar azamattardyń oına­ýyna tyıym salý qarastyrylyp jatyr.

Beıresmı aqparat boıynsha bank­ter­diń tranzaksııalarynyń 40 paıyzyn bás tigý quraıdy eken. 2017 jyldan bas­tap býkmekerlik bıznes aınalymy 15,5 mlrd teńgeden 2022 jyly 554 mlrd teńgege deıin ósipti. Al byltyr 1 trln teńgege jetip jyǵylǵan eken. Taǵy bir derek, Bas prokýratýra aqparaty boıynsha byltyr eldegi 305 memlekettik qyzmetker Qonaev qalasyndaǵy kazınolarǵa 507 mln teńge utylypty. Sonda bul qarajat memlekettiń, ıaǵnı halyqtyń salyǵynan túsken qarjysy emes pe degen de suraq kókeıdi tesetini ras.

Elimizde mektep jasyndaǵy 3,5 mln balanyń 700 myńnan astamy bir ret bolsyn bás tikken. «Dánikkennen qunyqqan jaman». Biraq sol qunyǵý dánigýden bas­talyp ketpese ıgi edi...