«Tastan tasqa sekirip, jem teredi kekilik» degen shýmaq esińizde me? Jalpy, bala kezimizde jattaǵan nárse máńgi sanamyzda saqtalyp qalady ǵoı. Muny bala mıynyń tazalyǵynan deý jetkiliksiz tárizdi. Eger olaı desek, balǵyn shaqta bastan keshken oqıǵalardyń barlyq tizbegi umytylmas edi. Bálkim, buǵan folklorlyq muramyzdyń da áseri mol shyǵar. Bizdiń aıtpaǵymyz – bul da emes. Sol shýmaqtar arqyly jadymyzda jattalyp qalǵan – kekilik qusy. Bul qanatty qazir biz úshin óleń-jyrda ǵana kezdesetin mıftik qusqa aınalyp bara jatqandaı. О́ıtkeni mundaı taǵy qustar ilýde bir kezdespese, kózge túse bermeıtini ras.
«Elimizde kekiliktiń túri kóp emes. Bir ǵana túri mekendeıdi. Bul – úlken de, kishkentaı da emes, orta boıly qus. Salmaǵy jarty kılodan sál asady. Ereksheligi sol, qurǵaq taý-tasta tirshilik etedi. Mańǵystaýda jáne elimizdiń ońtústik-shyǵysyndaǵy taýlarynda kezdesedi», deıdi ornıtolog Vıkorııa Kovshar.
Demek bul qusty elimizde sırek kezdesetin túr desek te bolady. Alaıda ol Qyzyl kitapqa áli enbegen. Búginde Qazaqstannyń Qyzyl kitabynda 56 qustyń tizimi bar. Olardyń joıylýyna, sanynyń azaıýyna baılanysty birneshe sanatqa bólinedi. Máselen, I sanat – joıylyp bara jatqan nemese múmkin joıylyp ketken qus, II sanat – apatty túrde sany qysqaryp bara jatqan túr, III sanat – sırek kezdesetin, sany az qustar; IV sanat – belgisiz (tolyq zerttelmegen), V sanat – turaqty baqylaýdy qajet etetin jersindirilgen túr. О́kinishke qaraı, kekilikter bul tizimde joq.
Ornıtolog V.Kovshardiń zertteýinshe, kekilikter – taýyqtárizdiler otrıadyna jatatyn jabaıy qus. Álemde kekilikter tobyna jatatyn qustardyń jeti túri bar. Olar – Azııa, Eýropa, Prjevalskıı, Arab, Berbar kekilikteri jáne Qyzyl kekilik pen Qara basty kekilik. Bul qustar álemniń kóptegen elinde tirshilik etedi. О́zi – dene turqy 40 santımetrden, salmaǵy 500-600 gramnan aspaıtyn kishkene ǵana súıkimdi qus. Qalyń júni ony domalatyp kórsetedi. Olar teńiz deńgeıinen 2 500 metrden joǵary taý etegin, qurǵaq tik betkeılerdi mekendeıdi.
«Kekilikter taý-tasta mekendegen soń, jazda sý tabýy qıyn. Táýligine eki-úsh márte taýdyń etegine túsip, sýattaıdy. Kekilikter negizi túrli dándi ósimdiktermen, kókpen qorektenedi. Al qalyń qar túsken jyldary kekilikter azyǵyna jete almaı, qyrylyp qalatyn da kezder bolady. Olar bizdegi tabıǵatqa ózinshe beıimdelgen. Mysaly, qar qalyń túsken jyldary kekiliktiń analyǵy eki túrli uıada bólek-bólek jumyrtqalaıdy. Bir shuńqyrda 6-dan 25-ke deıin jumyrtqa bolady. Bir uıany kekiliktiń analyǵy bassa, ekinshisin atalyǵy basady. Osylaısha, olar tez kóbeıýdiń qamyn jasady. Sondyqtan kúzde atalyq, analyq kekiliktiń izine ergen 50 shaqty balapanyn baıqaýǵa bolady», deıdi mamandar.
Olardyń aıtýynsha, kekilik – otyryqshy qusqa jatady. Iаǵnı kóp ushpaıtyn qus. Jyldyń kóp mezgilinde 20-30-dan toptanyp júredi. Aǵash basyna da kóp qonaqtaı bermeıdi. Tastan-tasqa sekirip, tez júgirip júredi. Qaýip tóngende ǵana jaqyn jerge ushyp baryp qaıta qonady. Keıde tastardyń arasynda jorǵalap júrip-aq jaýlaryna ustatpaı, adastyryp ketedi. Olardy tastardyń arasynan taýyp alý da qıyn. Sebebi olardyń syrtqy túri tastarǵa uqsaıtyn tarǵyl keledi.
Kekilik saıraıtyn qusqa jatady. Tastyń ústine shyǵyp alyp, «ke-ke-kek» dep shyǵarǵan dybysy alysqa estiledi. Onyń óziniń aty da osy shyǵarǵan dybysyna qaraı «kekilik» dep atalsa kerek.
Kekiliktiń eti óte dámdi. Sondyqtan ańshylar ony aýlaýǵa óte áýes. Kekilikter qazir sporttyq áýesqoı aýlaýǵa bolatyn janýarlarǵa jatady. Biraq keıingi jyldary kekilikterdi beıbereket aýlaýǵa tyıym salyndy. Tek arnaıy ruqsatpen ǵana aýlanady.
Tastan-tasqa sekirgen tarǵyl baýyr kekiliktiń taǵdyry da ońaı bolmaı tur. Bir jylda qansha kekilik atylatyny týraly derek joq. Tek qolda bar málimetke súıensek, jańa jyldan beri kekilikke qatysty eki oqıǵa oryn aldy. Oqıǵa ótken aptada Aqtóbede bolǵan. Oblystyq polısııa qyzmetkerleriniń «Brakoner» jedel-profılaktıkalyq baqylaý júrgizý barysynda Mártók aýdany Qurmansaı aýylynyń mańyndaǵy avtojolda Toyota Prado avtokóligi kúdikti kórinedi. Júrgizýshimen birge avtokólikte eki jolaýshy bolǵan. Tekserý barysynda avtokólik salonynan polıseıler saqtaýǵa ruqsaty bar ańshylyq myltyqtardy, sondaı-aq atylǵan 21 kekilikti taýypty.
«Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly» zańyna sáıkes, kekilikterdi aýlaýǵa qyrkúıektiń basynan qarashanyń aıaǵyna deıin ǵana ruqsat etiledi. Zańsyz ań aýlaý faktisi boıynsha sotqa deıingi tergep-tekserý bastaldy», deıdi saqshylar.
«Kóktem shyǵa janýarlardyń tóldeıtin ýaqyty. Sondyqtan bul maýsymda jyrynshy ańshy, balyqshylar qural-saımanyn maılap súrip, sandyǵyna salyp qoıady. Qystan endi shyǵyp kele jatqan janýarlardy qyrý – zańdy bylaı qoıǵanda, adamshylyqqa jat qubylys», deıdi tabıǵat janashyrlary.
Al ekinshi kekilikterge qatysty jaǵymsyz oqıǵa 1 aqpan kúni Jambyl oblysynda oryn aldy. Sarysý aýdandyq polısııa bóliminiń qyzmetkerleri Toǵyzkent aýyldyq okrýgine qarasty jaıylymdardyń birinde brakoner ustalǵan.
Tekserý barysynda bir adamnan jabaıy janýarlardyń 3 týshasy, «Qyzyl kitapqa» engen qaraquıryq, qoıan jáne kekilik, sondaı-aq sholaq myltyq qarýy tabylyp, tárkilengen. «Qazirgi tańda zańsyz ań aýlaý deregi boıynsha sotqa deıingi tergeý amaldary bastaldy. Sot saraptamalary taǵaıyndaldy», dep málimdedi oblystyq polısııa departamentiniń baspasóz qyzmeti.
Bul – bir aıda bolǵan eki jaǵdaı. Al jyl boıy qansha kekilik oqqa ushyp jatqany beımálim. Ol týraly naqty bir derek joq. Qalaı da buǵan jaýapty mekemeler onyń sanaǵyn júrgizip, der kezinde is-shara qoldanýǵa tıis. Sonymen qatar qazir elimizde kekilikterdi qolda ósirý isi de jandanyp keledi. Mamandar olardy qolǵa tez úırenetin qustardyń biri ekenin aıtady.