Qus kóleńkesinen tońatyn álsizdiń de álsizi bar. Bul – adamnyń kóńili. Al múgedektigi bar jandardyń kóńiline qaıaý túsirmeý tipten mańyzdy. Bul rette qoǵamdy kedergisiz ortaǵa aınaldyrý – memleket múddesi.
Elimizde qoǵamdaǵy osal toptardyń quqyǵyn qorǵaý jumystary byltyr qabyldanǵan jańa Áleýmettik kodekstiń kúshine enýinen keıin birshama shıraı tústi deýge bolady. Buǵan jaýapty áleýmettik ınspektorlardyń qyzmettik sapasy da edáýir ósip kele jatqany seziledi. Adam quqyqtary, onyń ishinde álsizderdiń áleýmettik múmkindikterin qyraǵy qadaǵalap, oǵan qorǵan bola bilý qoǵamnyń ádiletti ári demokratııalyq qundylyqtardyń negizgi ustyny dese de jarasady.
Múgedektigi bar adamdardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý jáne ómir súrý sapasyn jaqsartý jónindegi 2025 jylǵa deıingi salanyń ulttyq josparyna sáıkes elimizde jańa ınstıtýttar qalyptasyp keledi. Adam quqyqtarynyń kepili retinde memlekettik organdar men qurylymdardyń áleýetin damytýmen qatar halyqtyń osal toptaryn áleýmettik-ekonomıkalyq múmkindikterin keńeıtý basty nazarda ekeni belgili. Alaıda sóz bar, is qalaı? Bul rette quzyrly oryndardyń statıstıkasy syqıyp tur. Olardyń deregine sensek, osal toptardyń quqyǵyn kózdiń qarashyǵyndaı qoryp otyrǵany baıqalady. Máselen, Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý komıtetiniń málimetinshe, Áleýmettik ınspektorlar halyqtyń osal toptarynyń quqyǵyn qorǵaý maqsatynda jyl basynan beri 300-den asa tekserý júrgizipti.
«Áleýmettik kodekstiń kúshine enýimen 2023 jyldyń 1 shildesinde elimizde memlekettik áleýmettik qorǵaý ınspektorlarynyń ınstıtýty engizildi. Munyń quzyretine múgedektigi bar adamdardy áleýmettik qorǵaý, arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetý jáne áleýmettik qamsyzdandyrý salasyndaǵy zańnamanyń saqtalýyn baqylaýdy júzege asyrý kiredi. 2024 jyldyń basynan beri áleýmettik ınspektorlar 338 tekserý júrgizildi, onyń 95-i profılaktıkalyq baqylaý sheńberinde, 243-i jospardan tys tekserýler boldy», deıdi quzyrly orynnyń qyzmetkerleri.
Komıtettiń málimetine qaraǵanda, bul máselege qatysty zań buzý isi azaıyp ketpegeni baıqalady. Máselen, Qyzylorda qalasy ákimdiginiń qalalyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bóliminiń qyzmetine tekserý júrgizilgen. Sebep – múgedektigi bar bala tárbıelep otyrǵan adamnyń (jeke kómekshi) ótinishi boıynsha ońaltý men ońaltýdyń jeke baǵdarlamasynyń áleýmettik bóligine sáıkes protezdik-ortopedııalyq kómekpen (korsetpen) qamtamasyz etpeý máselesi. Jospardan tys tekserý qorytyndysy boıynsha zań buzý faktory rastalǵan. Sóıtip, mekeme basshylyǵy ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy.
Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń sarapshy mamany Aıman Júsipovanyń aıtýynsha, bul qyzmettiń aıasy keń, biraq áli tolyqqandy naqtylanbaǵan kórinedi.
«Halyqtyń álsiz áleýmettik tobyna jatatyndardyń ishinde belgili bir sanattar memlekettiń turǵyn úı qorynan úı alýǵa quqyly. Múgedektigi bar adamdar tek úı alyp qana qoımaı, ózderine meılinshe qolaıly úıdi tańdaýǵa haqyly. Ol úıdiń arnaıy quraldar men júrip-turýǵa beıimdelýin de talap ete alady. Múgedekterge tıesili qyzmet túrleri tiziminde tolyqqandy ómir súrý úshin qajetti ınfraqurylymmen qamtamasyz etý de kiredi», deıdi A.Júsipova.
Onyń aıtýynsha, halyqtyń álsiz áleýmettik toptaryna qoldaý kórsetý is-sharalary meılinshe anyq jazylǵanymen, olardyń is júzindegi tıimdiligi týraly aıtý qıyn. Alaıda bul salada ilgerileý de joq emes. Máselen, birinshi toptaǵy múgedek Shaıahmet Quralbaevtyń aıtýynsha, Taraz qalasynda osal toptar úshin áleýmettik ınfraqurylym nysandaryna qoljetimdilik aıtarlyqtaı jaqsarǵan.
«Men kún saıyn 14-shaǵyn aýdanda ornalasqan ońaltý ortalyǵyna baramyn. Ortalyq zamanaýı úlgide salynǵan, dálizderi keń, qyzmetkerleri óte uqypty. Onda arbada qozǵalý óte yńǵaıly, arnaıy lıft te bar. Bir sózben aıtqanda, ortalyqta múgedektigi bar azamattardyń barlyq sanatyna qoljetimdilik qarastyrylǵan», deıdi Sh.Quralbaev.
Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý komıtetiniń deregi boıynsha aýmaqtyq departamentter 2023 jyly 1 783 tekserý júrgizip, anyqtalǵan 1 171 zań buzý faktilerin joıý jumystaryn qolǵa alǵan. Zań buzý faktisi boıynsha 98,4 mln teńgeden asa qarajat, ıaǵnı 467 aıyppul salǵan.
Atalǵan máseleni BUU da erekshe nazarda ustap otyr. Elimizdegi buǵan qatysty salamen birlese jumys istep keledi. Múgedekterdiń quqyqtary týraly BUU Konvensııasyn (MQK) ilgeriletý boıynsha áleýmettik portaly arqyly kórsetiletin qyzmetterge qol jetkizýdi jaqsartýdy jáne ońaltý arqyly múgedek adamdardyń áleýmettik-ekonomıkalyq múmkindikterin arttyrýdy kózdeıdi.