Áleýmettanýda nýklear otbasy, aralas otbasy, tolyqqandy emes otbasy, monogamııa, polıgamııa sekildi túrler bar. Alaıda qazaq qoǵamynda kıeli qara shańyraqtyń, úlgili áýlettiń bási bıik. Halqymyzdyń ózine tán otbasy ınstıtýty ejelden qalyptasqan, ǵasyrlar boıy tútini túzý ushyp keledi. Deı turǵanmen jahandyq úderispen birge ulttyq dúnıetanymǵa tompaqtaý qubylystar da dendep kirgeni belgili. Sonyń biri – nekesiz juptar men olardan órbigen balalar.
Demokratııalyq jáne gýmanızm qundylyqtaryna saı qoǵamda jańa qalyptasqan qubylystardy múlde joqqa shyǵara almaımyz. Sondyqtan bul – taldaý men saraptaýdy qajet etetin jaıt. Bul rette biz ekpindi balalarǵa túsirmekpiz. Basty másele – olardyń bolashaǵy. Qoǵam qashanda tep-tegis taqtaıdaı bolmaǵan, únemi kedir-budyry kezdesip otyrady. Máselen, keıingi jyldary «ózim úshin bala týyp aldym» deıtin áıelderdiń qatary kóbeıgeni ras. Árıne, biz eshkimdi jazǵyra almaımyz. Biraq bul beleń alǵan jaǵdaıdyń artynda bala taǵdyry tur.
«Nekesiz týǵan balalar» degen ataýdy alǵash estigende qulaqqa túrpideı tıip, kirpideı jıyrylǵanymyz ras. Bul jerde kemsitýden ıakı áspetteýden aýlaqpyz. Biraq dúıim elge birdeńeni dúńk etkizip qoıyp qalýǵa taǵy bolmas. Sol úshin muny «azamattyq nekede dúnıege kelgen balalar» dep ataýǵa bolar edi. Áıtkenmen, «azamattyq neke» – orysshadan sózbe-sóz aýdarylǵan kalka tirkes. Mysaly, orysta qylmyskerdi de «grajdanın» dep ataı beredi. Al qazaqy uǵymda «azamat» adamgershiligi joǵary, kisiligi mol degendi bildiredi. Qazaq bireýge súısinse, «mynaý naǵyz azamat» eken deıdi. Sonda mundaı qasıetti sózdi qalaısha belgili bir jaýapkershilikten alshaqtaý juptarǵa qııa salamyz degen suraq týyndaıdy. Buǵan qosa qazir «zańdy neke» degen de tirkes bar. Alaıda neke degenniń ózi zań jáne tártip degendi bildiredi. Bul dinı, resmı jáne dástúrli. Olaı bolsa, bul uǵymdy «resmı nekede týmaǵan balalar» dep jumsartyp ataýǵa bolar edi, biraq bir uǵymdy tórt sózben berý tildiń shyraıyn buzyp, kúrdelendire túsetini taǵy bar. Sondyqtan «nekesiz týǵan balalar» degen ataý oryndy ári uǵymdy dál jetkizetin sóz dep túıdik. Bul kerisinshe mádenıetti túrde áleýmettengen ataý ekeni túsinikti bolsa kerek.
Qazir elimizde «azamattyq» nekede turatyn juptardyń naqty kórsetkishi joq. Mundaı statıstıka halyq sanaǵy kezinde de júrgizilmeıdi. Bul jaǵdaıda demograftar resmı tirkelgen nekeden tys týǵan balalardyń úlesi sııaqty janama derekterdi paıdalanady. Máselen, 2019 jylǵy derek boıynsha elde 71 920 bala nekesiz dúnıege kelgen. Al 48 863 bala nekede turmaıtyn áıelderden týǵan. 2020 jylǵy Statıstıka agenttiginiń málimetine júginsek, keıingi 10 jylda týǵan 3 397 652 sábıdiń 682 987-si nekesiz dúnıege kelgen eken. Buǵan qosa tolyq emes otbasylardyń da topyrlaǵany baıqalady. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, byltyr elimizde 452 myńnan asa otbasynda bala anasymen tursa, 68 myń otbasynda bala ákesimen turady eken. Al 700 myń otbasynda bala ákesiz tárbıelenip jatyr.
BUU-nyń (IýNFPA) «Urpaq jáne gender» ulttyq zertteýiniń esebi boıynsha Qazaqstanda erlerdiń 7%-dan azy jáne áıelderdiń 8%-y tirkelmegen nekede turady. Qarym-qatynastyń bul túri qalalyq jerlerde jáne dinge senbeıtin jastar arasynda jıi kezdesedi. Sondaı-aq «erler arasynda tirkelmegen nekede jastardyń (18–29 jas) úlesi – 8,5%, al áıelderde eresek jastaǵylar (40–49 jas) 10,1% jıi kezdesedi», delingen. Al Frıdrıh Ebert qorynyń 2021 jylǵy áleýmettik zertteýine sáıkes Qazaqstan jastarynyń tek 8%-y ǵana úılený nemese turmysqa shyǵý mańyzdy emes dep esepteıdi, respondentterdiń jartysynan kóbi (64,6%), kerisinshe, bul ómirdegi mańyzdy qadam emes dep sanaıdy.
Sarapshylar bul qubylysty birneshe sebeppen túsindiredi. Birinshisi – demografııalyq ahýal. Elde erlerge qaraǵanda áıel adamdardyń kóbeıýi jáne basqa da faktorlar bar.
Al zańger Dýman Kópbaev birge turatyn, biraq nekede joq erli-zaıyptylar resmı otbasy emes dep sanalatynyn aıtady. Eger mundaı otbasynda náreste paıda bolsa, onda keıbir qıyndyqtar týýy múmkin.
«Balanyń týý týraly kýáligin alý úshin turǵylyqty jerine AHAT bólimine nekeni tirkeý týraly resmı qaǵazdy suraıdy. Onyń joqtyǵynan keıin erli-zaıyptylar sábılerdiń ákeligin anyqtaýy kerek. AHAT-qa júginý kerek, ákesi balany óz balasy dep tanıtyny jáne óz tegin berýge kelisetini týraly ótinish jazady. Osy resimderden keıin ǵana týý týraly kýálik beriledi, onda resmı ákesiniń aty-jóni kórsetiledi», deıdi zańger.
Zań júzinde er adam bul onyń balasy ma, álde joq pa dep kúmándansa nemese balany moıyndaǵysy kelmese, onda áıel ony sotqa berip, DNQ saraptama arqyly tanýǵa májbúrleýge quqyly ekenin aıtady. Bul rásim shamamen 50–150 myń teńge turady, al saraptama 2–14 jumys kúni aralyǵynda anyqtalady. Biraq munyń da ádil ekenine senbeıtin azamattar da kezdesedi.
Kez kelgen bala týǵan sátten bastap aty-jóni, tegi, ákesiniń atyn ıelenýge quqyly. Bul halyqaralyq jáne Qazaqstan zańymen bekitilgen. Bala atyn ata-anasynyń nemese olardyń bireýiniń kelisimi boıynsha alady. Balada ákesi bolǵan jaǵdaıda onyń atyna sáıkes ákesiniń atyn alady, ony ata-anasy saılaı almaıdy. Kez kelgen tekti alýǵa bolmaıdy, tek ata-anasynyń bireýinikin alady. Ákesi anyqtalmasa, onda ákesiniń aty balanyń ákesi retinde jazylǵan adamnyń aty boıynsha, tegi anasynyń nemese atasynyń aty ulttyq dástúrler eskerile otyryp beriledi. Alaıda qazir qoǵamda ákesine balasyn moıyndata almaı júrgen áıelder az emes.
Bul jerde ákelik ne úshin kerek? Ákelik qamqorlyq sekildi uǵymdardan tys eń aldymen úsh qajettilik bar. Birinshi, balanyń týý týraly qujattaryn alýǵa, ekinshi eger er adam týǵan balasyna kómek kórsetpese, onda odan alıment talap etýge, úshinshi eger ákesi qaıtys bolsa, onda bala onyń murasyn ıelený maqsatynda qajet. Sol sebepti nekede týmaǵan balanyń ákesin anyqtaý júrgiziledi.
Alaıda sot arqyly tanylǵan áke balasynan bas tartsa da, ata-ana quqyǵynan aıyrylsa da alıment tóleýge mindetti. Alıment – ata-ananyń balaǵa degen mindeti. Týý týraly kýálikte ákesi kórsetilmese, onda ákelikti sot arqyly tanýǵa bolady. «Neke jáne otbasy týraly» kodekstiń 138-babyna sáıkes ata-analar ózderiniń kámeletke tolmaǵan balalaryn kútip-baǵýǵa mindetti.
Bizdiń elde ekonomıkalyq jaýapkershilik kóbine-kóp er adamǵa júkteledi. Alaıda álemniń keıbir elderinde nekesiz týǵan balaǵa eki jaq birdeı jaýapty bolady. Sonyń biri – Portýgalııa. 1999 jyly nekesiz birge turatyn juptarǵa balany birlesip asyrap alý quqyǵy júktelgen.
Elimizde resmı nekede bolsyn, nekesiz bolsyn, ár týǵan balanyń quqyǵy birdeı. Olardy alalaýǵa zań júzinde jol berilmeıdi. Ekonomıkalyq-áleýmettik múmkindikteri de birdeı, bári de memleketten tıisti járdemaqylaryn ala alady. Biraq balalardyń baqytty ári alańsyz ómir súrýi jáne bolashaǵy ekonomıkalyq jaǵdaımen bitpeıtini túsinikti. Ol – ata-ananyń qamqorlyǵy. Bul rette psıholog Valerıı Marıdiń aıtýynsha, bala qandaı otbasynda ósse de, oǵan birinshi kezekte ata-ananyń qamqorlyǵy men meıirimi qajet.
«Birligi jarasqan otbasyn qurý úshin bir-birimen sóılese alatyn sanaly ata-ana kerek. Balaǵa aqsha men ýaqyt bólip, mahabbat bere alatyn bolsańyz, ata-ana bolýǵa daıynsyz. Abzaly – balany tolyq otbasynda ósirý», deıdi maman.
Qoryta aıtqanda, munyń bári qoǵamdyq jaýapkershilikke kelip tireledi. Árıne, halqymyzdyń sany óskeni jaqsy. Demografııalyq ósý el ekonomıkasynyń tiregi ekeni sózsiz. Biraq bala kóńili kúpti bolmasa eken deısiń...