Jyl basynan beri Qyzylorda oblysynda mektep oqýshylary arasyndaǵy tóbelesten 2 balanyń ómiri qıyldy. Áýelgisi qańtar aıynda Syrdarııa aýdanyndaǵy Amankeldi aýylynda boldy. Arada aı ótkende dál osyndaı jaǵdaı Qyzylorda qalasynyń irgesindegi Belkól kentinde qaıtalandy. Bul jolǵy qurban – kenttegi № 189 orta mekteptiń 9-synyp oqýshysy. On birinshi aqpan kúni tús aýa sabaqtan shyqqan bala úıine jete almaı qaldy. О́zinen bir synyp joǵary oqıtyn baladan alǵan soqqydan kópqabatty úı aldynda úzilgen 16 jasar bozbala óliminiń sebebin anyqtaý úshin sot-medısınalyq saraptama taǵaıyndalyp, 12 aqpanda QR QK-niń 106-baby 3-bóligimen qylmystyq is tirkelip, tergep-tekserý jumystary júrgizilip jatyr. Osydan keıin aıdyń-kúnniń amanynda bala ólimine jol bergen mektep basshylary men olardyń tárbıe isi jónindegi orynbasarlary qyzmetinen bosatyldy.
Aınalasy 1-2 aıdyń ishinde mektepterde bolǵan basqa da jan shoshytarlyq jaǵdaılar san jyl boıy bilim men tárbıe sapasyna jetkilikti kóńil bólinbegenin ańǵartyp otyr. Qazirgi bilim basqarmasynyń basshylyǵy jaýyrdy jaba toqıtyn eski ádetten aýlaq ekenin birden baıqatty. Qandaı jaǵdaıda da el aldyna shyǵyp, máseleniń mán-jaıyn túsindirip, kóp jyldan beri qordalanǵan keleńsizdikke kese-kóldeneń turatyn amal izdeıdi.
Bilim berý uıymdaryndaǵy júrgizilgen zerdeleý mektepterdegi tárbıe salasyna der kezinde mán bermeýdiń zardaby zor bolatynyn kórsetip otyr. Jańaǵy oqıǵalardan keıin bilim basqarmasy tarapynan qurylǵan jumys toby oqýshylar arasynda saýalnama júrgizipti. Shákirtter jaýabynan keı oqýshylardyń mektepti unatpaıtyndyǵy anyqtalǵan. Áke-sheshesimen qarym-qatynasy qıyndap bara jatqanyn kórsetkender de kezdesipti, 29 oqýshy mektepte elektrondy temeki paıdalanýshylar bar ekenin belgilese, 2 bala mektep ájethanasynda qolaısyz jaǵdaılardyń oryn alatynyn kórsetken. On alty oqýshy mektepte býllıng pen álimjettilik oryn alatynyn jasyrmapty. On shákirt aqsha suraý, bopsalaýdyń kezdesetinin jazypty.
Buryn-sońdy mektep dırektory qyzmetinen bosatylǵandardyń qaıta taǵaıyndalýy, mektep basshysynyń tárbıe jónindegi orynbasarlarynyń laýazymdyq mindetterin talapqa saı atqarmaýy, pedagog-psıholog, áleýmettik pedagog, synyp jetekshileriniń ózara qyzmettik baılanysynyń álsizdigi, ata-analarmen qarym-qatynastyń joqtyǵy osyndaı jaǵdaıǵa ákelip soqtyryp otyr.
– Oqý-aǵartý mınıstrligi 2023 jylǵy naýryzda mektepishilik esepke alýdy júrgizýdiń erejesin bekitken bolatyn. Biraq bilim oshaqtary, dálireginde olardyń basshylary osy erejege sáıkes jumystardy óz dárejesinde júrgizbeı otyr. Mysaly, qazir 180 myńnan astam balanyń 324-i nemese 0,2%-y ǵana mektep esebine alynǵan. Dırektorlardyń mektep esebindegi bala kóbeıse, tártiptik jaýapkershilikke tartylamyz degen oımen quqyq buzýshylyqqa beıimderdi ádeıi tirkemeıtini anyq kózge uryp tur, – deıdi oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy Asqarbek Esjanov.
Oblystyq bilim basqarmasy tarapynan mektep basshylary tárbıe salasy boıynsha qyzmetke qabyldaǵan mamandarynyń sapalyq quramyna taldaý jasalǵan. Aımaqtaǵy 397 mektep dırektorynyń tárbıe isi jónindegi orynbasarynyń 218-i laýazymy boıynsha sanaty joq mamandar bolyp shyqty. Taǵy 88-i biliktilik talabyna sáıkes kelmeı tur. Mektepterde 7698 pedagog synypqa jetekshilik jasasa, onyń 2177-i moderator jáne 1440-ynyń sanaty joq. Synyp jetekshileriniń teń jartysy tájirıbesi tolyspaǵan jastar. Taldaý 284 áleýmettik pedagogtiń 161-de laýazymy boıynsha sanaty joqtyǵyn anyqtap otyr. Mektep jáne kolledjderdegi 487 psıhologtiń teń jartysy osyndaı jaǵdaıda. Olardyń birazynyń jeke kabıneti joq, jalpy psıhologterdiń 39 paıyzy syrttaı bilim alǵandar. Osydan keıin «bilim oshaqtarynda jıi qaıtalanyp ketken oqys oqıǵalardyń túp-tórkini mektep dırektorlarynyń tárbıe salasyna degen salǵyrt kózqarasynan bastalyp turǵan joq pa eken?» degen saýal týyndaıdy.
– Ony aıtasyz, tárbıe mamandaryna biliktilik arttyrý kýrstary júrgizilmegen, olarǵa sala boıynsha ádistemelik kómekter berilmegen. Jyl saıyn jańa oqý jyly qarsańynda salaǵa qatysty josparlaý otyrystary ótkizilmegen. Osydan da bilim mekemelerinde tárbıe josparlary 5-10 jyl buryn qabyldanyp, búgingi kúni mánin joǵaltyp, kúshi joıylǵan normatıvtik aktilerdi basshylyqqa alyp jasalyp kelgen, – deıdi basqarma basshysy.
Saladaǵy máseleler jyl basynda oblys ákimi Nurlybek Nálibaev, quzyrly organ ókilderi, pedagogter men zııaly qaýym ókilderi qatysqan «Bilimdi urpaq. Adal adam. О́rkenıetti qoǵam» atty keńeıtilgen májiliste keńinen talqylanǵan. Onda bilim men tárbıe, muǵalimder men ata-ana jaýapkershiliginiń túıindi tustary ashyq aıtylyp, olardy boldyrmaý baǵytynda usynys-pikirler ortaǵa salynǵan. Bilim men tárbıe sapasyn ońtaılandyrý baǵytynda aımaq basshysynyń qoldaýymen «Tárbıe, sport jáne qosymsha bilim berý» ortalyǵy ashylyp, qazir oblys kólemindegi barlyq mektep pen kolledjderge ádistemelik kómek kórsetip, semınarlar men kezdesýler ótkizilip jatyr. Alda óńirdiń barlyq eldi mekenindegi klýbtar men mádenıet úılerinde otanshyldyq jáne memleketshildikke, patrıottyqqa tárbıeleıtin «Adal adam» rýhanı-tárbıe ortalyǵy ashylyp, mektep oqýshylary osy baǵyttaǵy is-sharalarǵa qatysa bastaıdy.
Tárbıe tinin qalyptastyrýdaǵy kóp másele mektep psıhologteriniń kásibı deńgeıine qatysty bolyp otyr. Psıholog qyzmet arqyly balanyń minez-qulqyndaǵy ózgerisin der kezinde anyqtaýdyń mańyzy zor. Bul rette oblysta ashylǵan «Oblystyq psıhologııalyq qoldaý ortalyǵy» bilim berý uıymdary psıhologterine ádistemelik kómek kórsetip, oryn alǵan olqylyqtardy ońaltýǵa áser etpek.
Mektepte tárbıege jaýapty mamandardyń kóbi synyp saǵatyn tek áleýmettik jelige júkteý úshin ǵana ótkizetini jasyryn emes. Balamen, ony áke-sheshesimen tikeleı baılanys áldeqashan umyt qalǵan.
– Mektep dırektorlary men orynbasaryn ornynan alǵanymyzda biraz jurt áleýmettik jeli arqyly narazylyǵyn bildirip jatty. Biraq solardyń salǵyrttyǵynan bir úıdiń alaqanǵa salyp aıalap otyrǵan perzenti kóz jumyp, keleshegi qıylyp otyr ǵoı. Qol jumsap qatarlasyn maıyp qylǵan balanyń da bolashaǵy qalaı bolaryn kim biledi. Sondyqtan da talap údesinen shyǵa almaǵan basshylarǵa qatysty osyndaı sheshim qabyldadyq. Biz úshin myń nemese bes júz balanyń taǵdyrynan bir dırektordyń taǵdyry artyq emes. Olar qyzmetinen túskenimen de muǵalim retinde jumysyn jalǵastyra alady. Al úmiti sóngen shańyraqtyń shyraǵyn kim jaǵady? «Tárbıe – tal besikten» desek te, balanyń ózin úıinde áke-sheshesi, sanasyn mektepte muǵalimi oıatatynyn umytpaýymyz kerek, – deıdi Asqarbek Esjanov.
Osy kúni bilim basqarmasy, prokýratýra men polısııa departamenti birlesip, jol kartasyn ázirleý ústinde. Endigi jumys osy qujatta qamtylǵan is-sharalar negizinde júzege asady.
Qyzylorda