Basqasyn qaıdam, baspa isi damyǵan memlekettiń órkenıet ólkesine ózge elden bir qadam jaqyn turatyny aqıqat. Alaıda náshrııattiń náshin keltirip, qalam ıelerin halyqqa tanytý da – jeńil jumystyń biri emes. Osy turǵyda Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi kitap isin damytý maqsatynda birqatar jobany usynyp otyr. Atalǵan jobanyń mańyzy men tıimdiligine toqtalyp, jazýshylar men memleket qyzmetkerleriniń pikirin tarazylap kórdik.
Jaqynda Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva áleýmettik jelidegi jeke paraqshasynda kitap shyǵarý isine qatysty jańa erejelerdi bekitkeni týraly úndeý jarııalady. Onda sala mınıstri endi memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitap sany artatynyn jáne ótinishter jylyna eki ret qabyldanatynyn aıtty. Jańa ereje boıynsha, ádebı shyǵarmanyń kólemine qaraı aqyn-jazýshylarǵa grant beriledi. Mysaly, 160 bet kitapqa 4 mıllıon teńgeden astam qarjy bólinedi. Al kitapty shyǵaryp, satý qalamgerdiń moınynda bolmaq. Avtorlyq quqyq ta ózinde qalady. Demek qalamger kitapty jazýmen qatar, sata bilýi kerek. Al biraq júrekke jetkize jaza alǵanymen, aqshaǵa ótkize almaıtyn qalamgerler qaıtpek? Grantty utqan kúnniń ózinde, baspamen kelisip, onyń jarnamasyn jasaý, óńirlerge jetkizý shyǵarmashyl adamǵa qıyndaý bolary anyq. Biraq ózine senimdi jazýshyny «Kitabym ótpeı qalar ma eken?» degen kúmándi oı mazalamasa kerek-ti. Minekeı, osy bir jańa ereje shyǵarmashylyq tulǵalardy shynaıy naryqqa beıimdelýge shaqyrǵandaı. Al qalamger qaýymnyń bul jańalyqty qalaı qabyldaǵany bizge de qyzyq.
Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenov 30 jyldan beri kitap shyǵarý, jazýshynyń eńbegin baǵalaý jónindegi máselelerde kóptegen túıtkil bolǵanyn, bolyp ta jatqanyn, biraq sońǵy úsh jylda oń ózgeristerdiń kóp bolǵanyn aıtady:
– Aıda Balaevanyń kitap isine qatysty alty máseleni kótergeni bizdi qýantty. Biraq álde de tolyqtyratyn tusy kóp. Máselen, «Qalamaqy jáne avtorlyq quqyq» degen tarmaqty tarqataıyq. Memleket 10 baspa tabaqqa 4 mln aqsha berse, jazýshyǵa ájeptáýir kómek. Biraq osy turǵydan kelgende ekinshi bir másele bar. Tórt mıllıon grant alǵan qalamger 160 bettik shyǵarmasyn ózi shyǵaryp, ózi taratý kerek. Ol taǵy másele. Sonymen qatar baspada avtordan keıin eń mańyzdy adam – ádebı redaktor bolýy kerek edi. Biz osyny umyttyq. О́ıtkeni qazir baspaǵa aqsha berip shyǵarady. Al ádebı redaktormen eshkimniń sharýasy bolmaı qaldy. Mine, osy zańǵa onyń da mártebesin engizý kerek, – dedi Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy.
Al jas jazýshy Álıhan Jaqsylyqtyń pikirinshe, kitapqa baılanysty ózgerister masyldyq psıhologııaǵa negizdelgen. Ol oqyrmany joq, senimsiz jazýshylardyń aınalysar sharýasy.
– Bıyl men eki roman shyǵarýdy josparladym. Birinshi romanymdy kelinshegimniń atyna nesıe alyp bastym. Satylymǵa shyǵardym, biraq eshqandaı dúkenmen kelisimshartqa otyrmadym. О́ıtkeni kitap dúkenderi tanymal jazýshylardy ǵana qabyldaıdy. Ári olardyń túsken paıdadan ustap qalatyn paıyzdyq mólsheri kóp. Sondyqtan ózim jeke paraqshamda, dostarymnyń paraqshasynda, áleýmettik jeliler arqyly sattym. Bunyń birneshe artyqshylyǵy bar. Birinshiden, barynsha táýelsiz bolasyz. Ekinshi jaǵy, kitapty shynaıy oqyrmandar alady. Iаǵnı memleket basyp bergendegideı ár jerde jatpaıdy. Satyp alǵan oqyrman mindetti túrde oqıdy, pikir aıtady. Oqyrmandar da jazýshynyń óz qarajatyna basqanyna qarap qurmet kórsetedi. О́ıtkeni qazir bári shynaıylyqty jaqsy kóredi. Moıyndaımyn, azdap qınaldym. Kitapqa suranys óte joǵary. Poshtaǵa bir, taksıge eki, poıyzǵa úsh júgirip ár oblysqa, ár qala, aýdan, aýylǵa jetkizip júrmiz. Bizde shynaıy oqyrmandar qalyptasqan jáne olar kóp. Tek qana bar másele bizdiń jazýshylarda. Bári osyndaı memleket tarapynan bolatyn dúnıege aýyzdanyp alǵan. Masyldyq psıhologııa. Al ádebıet qalyptastyrý úshin birinshi oqyrmanyńdy qalyptastyrý kerek. Odan soń satylym, odan soń syn, taldaý, baǵańdy, ornyńdy, ál-dármenińdi bilý, sodan soń qalamaqy alý. Damyǵan elderde jazýshy jazady, ózi basady, ózi satady nemese iske komanda aralasady. Olar osylaı aqsha tabady. Men J.Roýlıngtiń Ulybrıtanııa bıligine alaqan jaıyp otyrǵanyn elestete almaımyn nemese Stıven Kıng Ilon Maskke baryp «Jasyl Mıl» degen kitap jazyp edim, shyǵarýǵa kómektesińizshi» dep turǵanyn da oılaı almaımyn. Biraq biz, jazýshylar kásipkerlerden aqsha suraýǵa májbúr boldyq. Bul neden, nege? Bul – senimsizdikten. «Kitapty óz aqshama bassam shyǵynǵa ushyramaımyn ba, ótpeı qalsa qaıtemin?» degen qorqynyshtan. Joq, qazir kitap ótedi jáne myńdaǵan tırajben satylady. Sondyqtan qalamaqy degen, «aǵa, kómektesińizshi» degen masyldyq psıhologııadan birtindep arylýymyz kerek, – deıdi Á.Jaqsylyq.
Sonymen, jańa ereje boıynsha jazýshynyń ózine avtorlyq quqyqtyń berilýi – bul kitapty shyǵarý jaǵynan qıyn bolǵanymen, keıin avtordyń sol eńbegin aqtaıtyn oqyrmany bolsa, bul – óte jaqsy. О́ıtkeni kitaphana qoımalarynda paraqtary ashylmaı, onyń satylymyna avtordyń ózi de aralasa almaı qalǵannan góri shynaıy oqyrmandardyń baǵasyn bilip, kitabyń ótse de, ótpese de ózińe baılanysty ekenin bilgen – áldeqaıda durys sııaqty. Endi tek saraptama komıssııasynda jikshildikke jol bermeıtin ǵadiletti qazylar otyrsa deımiz. Sonymen qatar, Mınıstrlik shyǵarylatyn kitaptardy tarazylaǵanda kópshilikke tanys emes tanymdyq jáne ǵylymı kitaptardyń da jaı-kúıin eskeredi degen oıdamyz.
Kitap isindegi taǵy bir ózekti másele – qazaq tilindegi kitaptardyń azdyǵynda. Aıtalyq, «Meloman» kitap dúkenindegi qazaqsha kitaptardyń úlesi – 16 paıyz. Bul sıfr siz ben bizge az bolyp kórinýi múmkin. Biraq keıingi jyldarmen salystyrǵanda áldeqaıda kóp. Alaıda halyqtyń úlesine shaqqanda bul – álde de az kórsetkish. Osy oraıda Mirjaqyp Dýlatulynyń 1923 jyly «Eńbekshil qazaq» gazetine jarııalaǵan «Baspasózimiz ne kúıde?» maqalasy oıǵa oralady. «Qazaq Respýblıkasynda oryspen qazaq sany shamalas dep eseptesek, oryssha, qazaqsha basylǵan kitaptardyń da sany qaraılas bolý kerek edi. Ekinshi, qazaqtyń baspasózge asa muqtajdyǵyn eskergende, qazaq kitaptary artyǵyraq basylsa kerek edi. Artyq bolmaǵanda da kem bolmaýǵa tıis edi. Bul kemshilikterdiń sebebi neden? Muny orystyń qazaqqa qylyp otyrǵan ozbyrlyǵy deımiz be? Qapelimde osylaı kórinýge múmkin. Biraq durysynda, olaı emes: bar aıyp ózimizden, ózimizdiń shalaǵaılyǵymyzdan, kúshimizdiń azdyǵynan, az kúshti paıdalana almaı otyrǵan olaqtyǵymyzdan», deıdi M.Dýlatuly.
Arada bir ǵasyr ótti. Biraq bul másele tolyq sheshildi deı almaımyz. Saıyp kelgende dál qazir baspa mádenıetin kóterý kezeńinde turmyz. Qalam ıeleriniń qaltasyn da, kóńilin de toltyryp, oqyrman qaýymnyń iltıpatyna bólenetin álde de jaqsy ári tyń jobalar daıarlanatynyna senimimiz mol.
Bekzat QULShAR,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ stýdenti