Qystan qalǵan qasat qarmen qatar kóńildiń de tońy jibip, adamzat ataýlynyń aıryqsha kútetin ulyq meıramy bar, ol – Naýryz. Kóktemmen birge ómirine de shýaq, shapaǵat kiredi dep sengen halqymyz Naýryz merekesin «Ulystyń uly kúni», «Áz Naýryz» dep aıryqsha áspettegen. Sondyqtan bolsa kerek, qazaqta Naýryz bir kún emes, tutas aı boıy toılanady. 14 naýryz – Amal, Kórisý kúninen bastalǵan meıirim meıramy aıdyń sońyna deıin jalǵasady. Ár sátine maǵyna syıdyrǵan kóshpeli halyqtyń kóneden jetken tól merekesiniń tutas ulttyń ustynyn aıqyndaýdaǵy máni de, mańyzy da zor.
Tarıhtan tamyr tartqan mereke bul
Iá, taǵdyryn Tabıǵat-anamen tamyrlastyrǵan halqymyz úshin Naýryz – jyl basy, jańarý meıramy. Naýryz aıy týǵanda tabıǵatpen birge adam janynyń da erekshe túlep, jasaryp, jańaryp, jan álemi jaqsylyq pen meıirimge shólirkep, amal aıynda aınalasyna kóńil jylýyn syılaýǵa aıryqsha qumartatyny jaratylystyń óz zańdylyǵy bolar. Jyl boıy kórispegen alystaǵy aǵaıyn-týysyna arnaıy at basyn buryp, amandyǵyn bilip, kórisýi – kóńilden kóńil sý isher júrekti pendeniń qaı-qaısysyna da ortaq qymbat sezim.
Áz Naýryzdyń tarıhy tereńde. Bes myń jyldan beri Uly dala tósinde izgiliktiń shuǵylasyn shashyp, tabıǵatpen úndese merekelenip kele jatqan Ulystyń uly kúniniń tarıhy qandaı baı bolsa, mańyzy men mazmuny da teńdessiz.
Naýryzda aspan deneleri ózderiniń eń bastapqy núktelerine kelip, kún men tún teńeledi. Bul kúndi elimizdiń batys óńiri Amal, Kórisý merekesi dep atasa, ońtústik ólke «Samarqannyń kók tasy erigen kún» dep erekshe áspetteıdi. Al Shyǵys jáne Ortalyq Qazaqstan aımaǵyn qonystanǵan halyq arasynda aıtýly meıram Otamaly degen ataýǵa ıe. Biraq ár aımaq túrli ataý bergenimen, Naýryzdyń bar qazaq úshin muraty bir – ol baýyrmaldyq pen aýyzbirshilik.
Naýryzdyń kóne dáýirden beri kele jatqanyna tarıhta mysal kóp. Zoroastrızmniń kıeli kitaby «Avestada» kórinis tapqan mereke bizdiń zamanymyzǵa deıin de toılanǵan delinedi. Kóne grek tarıhshysy Strabonnyń jazbalaryna nazar aýdarsaq, Ahemenıdter, Sasanıdter memleketterinde atap ótilipti. Ol adamdar ot jaǵyp, erekshe úrdister jasaıtynyn da jazǵan. Bul kúnderi sol kezdegi saýdagerler men ustalardyń demalǵanyn eskersek, merekeniń halyq úshin orny bólek bolǵany belgili. Odan keıin Fırdoýsıdiń de óleńderinen ertedegi Naýryz merekesi týraly oqýǵa bolady.
Parsylar da jyl basy dep bilgen...
Naýryz – tek túrki halyqtaryna emes, parsylarǵa, tipti grekterge de ortaq mereke. Grek mádenıetinde patrıh dep atasa, Horezmshahta naýsardjı dep atalǵan. Kóktem merekesin 3000 jyldan beri Balqan túbegi, Qara teńiz aımaǵy, Kavkaz, Ortalyq Azııa men Taıaý Shyǵysta 300 mln-ǵa jýyq adam toılap keledi. «Ár eldiń salty basqa» demekshi, parsylardyń Naýryzdy qalaı toılaıtynyn bilmekke Irannyń Qazaqstandaǵy elshiliginiń Mádenı ókildiginiń basshysy, Iran Elshisiniń mádenı ister jónindegi keńesshisi Álı Kebrıaızademen suhbattasqan bolatynbyz. Ol Naýryzdyń ırandyqtar úshin mańyzy zor ekenin, parsylar jyl basy retinde qabyldaıtynyn aıtty.
– Naýryzdyń eki halyqqa da ortaq tustary – jaqsylyqqa bastaý, adamgershilikke baýlý ekenin baıqadym. Tabıǵat, maýsym aýysqanda keletin merekeniń negizgi fılosofııasy – ózgerý, qaıta týý. Irandyqtar Jer-ana oıanyp, tabıǵat shattyq pen jaryqqa bólengendeı meniń de bolmysymdy jaqsyǵa ózgert, meırimdilikke, súıispenshilikke toltyr dep tilek aıtady. Iranda da Ortalyq Azııadaǵy basqa memleketterdegideı naýryz 1-2 apta boıy toılanady. Biz de qazaqtar sııaqty daıyndyqty eski-qusqydan tazarý, úı-aýlany jınaýdan bastaımyz. Merekege bir kún qalǵanda ómirden ótkenderdi eske alyp, quran baǵyshtap, mazarǵa baramyz. Eń qyzyǵy, Iranda jańa jyldyń aýysý ýaqyty arnaıy belgilenedi. Bul astronomııalyq zertteý jasalyp, arnaıy uıymmen qarastyrylady. Máselen, 1397 jyldan 1398 jylǵa aýysý Tegeran ýaqyty boıynsha, 21 naýryzda saǵat birden 25 mınýt 27 sekýnd ketkende bolady. Osy kezde otbasynyń músheleri túgel jınalyp, dastarqanǵa «S» árpinen bastalatyn 7 túrli taǵam qoıylady. Ár taǵamnyń óz belgisi bar. Bul da qazaq dástúrindegi bereke, baılyq, molshylyq sııaqty yrymdarmen baılanysty. Otyrysta parsynyń uly aqyny Hafızdiń óleńderin oqıdy. Otbasynyń úlkenderi kishilerge syılyq syılaıdy. Odan keıin aǵaıyn-týys bir-biriniń úıine qonaqqa barady. Osylaı 13 kún boıy mereke jalǵasady. Odan keıin «Tabıǵat kúni» toılanady. Bul kezde turǵyndar tabıǵat aıasyna shyǵady. Qazaqstannyń bir ereksheligi Naýryz oqý oryndarynda da, kóshelerde de toılanady eken. Al ırandyqtar merekeni tek otbasy múshelerimen qarsy alady, – dedi Iran Mádenı ókildiginiń basshysy.
Álbette merekeniń búgingi toılanýy burynǵydan ózgerek. «Avestaǵa» súıensek, bul kúnderi ázirlenetin taǵamdar da, dástúr de erekshe bolǵan. Ejelgi ırandyqtar Mıtra men Haýma qudaılaryn ulyqtap, soma sýsynyn daıyndaǵan. Uıǵyrlar Naýryz jaqyndaǵanda ata-baba rýhyna taǵzym etýdi jón kórip, mereke qarsańynda О́liler kúnin toılaǵan. Túrkilerge ortaq «Ergenekon» dastanynda temirdi balqytyp, kóktemniń kelgenin, tabıǵattyń oıanǵanyn bildiretini týraly jazylǵan.
«Naý» men «Ázdiń» óz máni bar
Ǵalym Aqjan Mashanı: «Ál-Farabı» atty tarıhı-derekti kitabynda «Aıdy toǵys (aıal) juldyzdarynyń týǵany men batqanyn «naý» dep atasa, (kópshe aıtylsa «anýa»)», deıdi. Alaıda avtor «naý» týraly astronomdar arasynda da, esepshiler arasynda da atam zamannan beri bitpeı kele jatqan daýdyń bar ekenin, al kóp talqysyna túsetin mundaı máseleniń aqyndardy da aınalyp ótpegenin jazady. «Naýǵa» arab, parsy, qypshaq, úndiniń ataqty aqyndary da óleń arnaǵanyn aıtqan ǵalym álemniń ekinshi ustazynyń «Maýsymjan» atty óleńin keltiredi. Onda:
Aı oraq úsh jańasy – Úrker – toǵys.
Qys ketken jyldyń basy, – ol Naýryz.
Tolǵan aı qarsy shyqsa Úrker jaqqa,
Shilde ótip bastalǵany taǵy da kúz.
– degen shýmaq bar ekenin baıandaǵan Aqjan Mashanı osy tektes jyrlardyń barlyǵynyń saryny bir ekenin, naýryz meıramyna baılanysty ekenin aıtady.
Belgili etnograf-qalamger Seıit Kenjeahmetov «Samarqandaǵy Ulyqbektiń observatorııasyndaǵy aspan denelerin belgilegen úlken kók tasqa Ulystyń uly kúni kún sáýlesi tikeleı túskende álgi tas birer sátke erıdi eken» degen ańyz bar ekenin alǵa tartady.
Al Muhtar Aryn: «Menińshe, Naýryz merekesin adam boıyndaǵy júrektiń jylylyǵymen baılanystyryp ótkizgen durys. «Samarqannyń kók tasy erıtin kún» deýimizge sebep – Samarqanda áıgili Aqsaq Temirdiń taǵy bar, bul kúni qaharly hannyń qahary jibıdi, eger bireý ólim jazasyna kesilse, soǵan ólim buıyrtpaı aman alyp qalatyn, raıynan qaıtaratyn kún bul», dep «Samarqannyń kók tasy» týraly aıtylǵan suraqtarǵa jaýap beredi.
Mundaı pikir professor T.Qordabaevtyń zertteýlerinde de kezdesedi. Keıbir tujyrymdamalarda ǵulama Ulyqbektiń observatorııasyndaǵy aspan denelerin belgilegen tasqa kún men tún teńesken Ulystyń uly kúni – Naýryzda kún sáýlesi tikeleı túskende álgi tas jibıdi eken dep te aıtylady.
Keıbir zertteýshiler áz Naýryz atalýynyń sebebin kún men tún teńelgenge deıin bolatyn «Áz» amalymen baılanystyrady. Iаǵnı «Áz» birdiń aıynyń jıyrmasynda kirip, jıyrma besinde shyǵady dep qarastyrǵan. Birdiń aıy bolsa ejelgi halyq kúntizbesindegi Qambar toǵysy boıynsha jyl basyndaǵy birinshi aıdyń aty, ıaǵnı qystyń sońǵy aıy delingen deıdi «Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlarynyń dástúrli júıesi» atty ensıklopedııasynda.
Al Bolat Bopaıuly bolsa «Naýryzdyń 9-16 aralyǵynda «Áz» amaly kiredi. Osy ýaqytta aspannan daýys estiledi, ony tórt túliktiń ishindegi qoı ǵana estı alady. Eger adam balasy «Áz» daýysty estıtin bolsa, jeti atasyna deıin baqytty ári ómir joly uzaq bolady. Áz amaly kirgen kúnderi aýa raıynda ózgerister bolady. Mysaly, qar jaýady, jel turyp, boran soǵady. Aıdyń 19 men 26 aralyǵynda áz Naýryz amaly kiredi», dep jazady.