Jıǵan qarjysyn qalaı saqtandyrýdy bilmeı, ishteı daǵdaratyndar joq emes. Biri depozıtke salǵandy jón kóredi. Endi biri páter nemese jer satyp alyp qoıady. Tipti bireýler aqshany altynǵa aınaldyrǵan durys dep esepteıdi. Oǵan da sebep bar. О́ıtkeni jyl saıyn altyn baǵasy óspese, tómen túsken emes. Árqıly nusqanyń ózindik qısyny men aqıqaty bar. Tańdaý jasaý ońaıǵa túspeıdi. Dese de...
Qazir ekinshi deńgeıli bankterdegi ulttyq valıýtadaǵy depozıt boıynsha ortasha mólsherleme shamamen jyldyq 14%-dy quraıdy. Máselen, 2023 jyldyń qańtarynda depozıtke 25 mıllıon teńge salsańyz, bir jyldan keıin 3 jarym mln teńge syıaqy jınalady. Muny dollarǵa aıyrbastasańyz – 55,2 myń dollar. Bir jylda 1% syıaqy mólsherlemesi bar depozıtten (bul – bizdiń bankterde shetel valıýtasy boıynsha depozıttiń eń joǵary mólsherlemesi) 551 dollar alasyz. Bıyl qańtardyń basynda dollar 456 teńge boldy. Bir jylda dollardaǵy depozıttiń paıdasy – 250 myń teńge.
Árıne, dollar kóterilse, tabys ta kóp bolar edi. Degenmen byltyr ulttyq valıýta baǵamy birshama turaqty boldy. Jyl basynda jáne aıaǵynda aıyrbastaý baǵamynyń arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq týyndamady.
Depozıttiń de ózindik táýekeli bar. Ol eń birinshi kezekte – ınflıasııa. Teńgedegi depozıt boıynsha syıaqy mólsherlemesi joǵary bolǵanyna qaramastan, byltyr ınflıasııa 10% bolǵanyn eskergen jón. Depozıttiń taǵy bir qaýpi – banktiń bankrotqa ushyraýy. Árıne, mundaı jaǵdaıda Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory shekti mólsherge deıingi qarajatty qaıtarady. Tek depozıtke aqsha salmaı turyp, qarjy ınstıtýtynyń depozıtke kepildik berý qorymen kelisimshart jasaǵanyna kóz jetkizý kerek. Mundaı kelisimi joq bankter salymyńyzdyń saqtalaryna kepildik bermeıdi.
Kelisim bolǵan kúnniń ózinde jınaq salym jáne ulttyq valıýtadaǵy depozıt – 20 mıllıonǵa deıin, ulttyq valıýtadaǵy qalǵan barlyq depozıt – 10 mıllıonǵa deıin, shetel valıýtasyndaǵy depozıt bank lısenzııasynan aıyrylǵan kúngi aıyrbastaý baǵamy boıynsha 5 mıllıon teńgege deıin qaıtaryp beredi.
Sarapshylar depozıtte úlken soma saqtaıtyn bolsańyz, ár bankte birneshe depozıt ashqan durys deıdi. Depozıttegi soma bank jabylǵan jaǵdaıda qaıtarylatyn kepil somadan aspaýy kerek. Birneshe bankten depozıt ashylsa, salymdarǵa ótemniń eń joǵary mólsheri sheginde árqaısysyna jeke kepildik beriledi.
Azamattar aqshany saqtaýdyń ońtaıly joly retinde páter satyp alýdy qarastyrady. Byltyr qańtarda Astananyń sol jaǵalaýyndaǵy ekonom klastaǵy jańa qurylystan
25 mln teńgege 2 bólmeli páter aldyq delik. Buǵan jóndeý jumystaryn jasaýdyń qajeti joq. Bireýler páterdi satyp alǵannan bir jyldan keıin sol kúıinde ústeme baǵamen satyp jiberedi. Munyń eki tıimdi tusy bar. Birinshiden, ústine 1-2 mln teńge qosyp satýǵa bolady. Ekinshiden, páter bir jyldan keıin satylǵan jaǵdaıda paıdanyń 10%-y mólsherinde salyq tóleýdiń qajettiligi bolmaıdy.
Sarapshylar úı satyp, paıdaǵa kenelý úshin (jalǵa bermeı) qurylysy aıaqtalmaǵan turǵyn úı kesheninen páter tańdaýǵa keńes beredi. Olar paıdalanýǵa berilmeı turyp, kem degende 30% arzan bolady. Al bir jyldan keıin ıesiniń páterdi qymbatqa satýǵa múmkindigi bar. Keı azamattar jańa páter satyp alysymen jıhazǵa aqsha jumsap, jalǵa usynady. Krisha.kz mamandarynyń esepteýinshe, byltyr qańtarda Astanada eki bólmeli páterdiń ortasha quny aıyna 200 myń teńgeni qurady. Sonda 12 aıda 2,4 mln teńge paıda túsedi.
Álbette, eki nusqanyń da ózine tán tıimdiligi bar. Qazir elimizde bazalyq paıyzdyq mólsherleme áli de bolsa joǵary – 14,75 paıyz. Jyldyq ınflıasııa – 9,3 paıyz. Demek naqty mólsherleme – 5,45 paıyz. Tól valıýtamen depozıtte aqsha jınaý báribir yńǵaıly.
Al jyljymaıtyn múlik satyp alý – uzaqmerzimdi perspektıvada mol tabys ákeledi. Biraq ol úshin ózińiz de páterge biraz aqsha quıasyz. Qaıta satýǵa jáne jalǵa berýge bolatyn yńǵaıly páter tabýdyń ózi bir jumys bolsa, onyń kommýnaldyq aqysyn, salyǵyn tóleý, páter jaǵdaıyn jıi qadaǵalap, jalǵa alýshylar nemese satyp alýshylar izdeý de – ájeptáýir jumys. Sonymen birge baspana naryǵyndaǵy baǵanyń da tómendep ketý táýekeli bar ekenin de joqqa shyǵara almaımyz. Qaıtkenmen tańdaý ózińizde. Mundaıda qarjylyq túısikpen qatar, naryq ahýalyn jiti baqylap otyrýdyń da kómegi kóp bolady.