Keseldi ádettiń kesiri kóp

Memleket basshysy bala­lar men jas­­tar­dyń den­saý­ly­ǵyna alańdaıtynyn aıtyp, tutas ulttyń bolashaǵyna orasan zor zııan keltirip jatqan veıpter­diń taralýyna tosqaýyl qoıý úshin naqty sharalar qabyldaý qajettigine taǵy da toqtaldy. Ulttyq quryltaıda Prezıdent kótergen máseleniń biri – nasybaı atý. Bul keseldi «densaýlyqqa zııan ári uıat ádettiń biri» dep ataǵan Memleket basshysy: «Qazir – HHI ǵasyr, joǵary tehnologııa men jasandy ıntellekti qarqyndy damyǵan zaman. Al bizdiń azamattarymyz aýzyna nasybaı salyp, qaqyryp-túkirip júredi. Osy jaǵymsyz qylyqty ata dástúri sanaıdy. Shyn máninde, bul – baryp turǵan mádenıetsizdik. Ony toqtatý qajet», dep qadap aıtty.

Nesin jasyramyz, jastar arasynda esirtki qumarlyq, temeki shegý, nasybaı atý qaýipti dertke, qoǵamdyq qaterge aınal­ǵanyn moıyndaýymyz kerek. Qan­shama otbasynyń shyrqyn buzyp, qanshama jastyń bolashaǵyn joqqa apararyn bile tura bul keselderden áli aryla almaı kelemiz. Sol ókinishti.

Ertede tek ońtústik aımaqtarda satylatyn, tek eresekter paıdalanatyn nasybaı búginde eli­mizdiń barlyq aımaǵyna jetken. Jetip qana qoıǵan joq, nas ekenin aty aıtyp tursa da jas-káriniń qumar basar kádesine aınaldy. Nasybaıdy satýshy­lar da, tutynýshylar da onyń qu­ra­mynda ne bar ekenin, densaý­lyq­­qa qanshalyqty zııandy­ǵyn ­bil­meı­di. Tipti bilgileri de kelmeı­di. Kóńildi kúpti eteri – mektep oqýshylarynyń nasy­baı­ǵa, elektrondy temekilerge áýes­tiginiń kún sa­nap artyp kele jatqany.

Nasybaı jasóspirimderdiń ómirine esh qıyndyqsyz op-ońaı kirdi. Onyń arzan baǵasy, qoljetimdiligi taǵy bar. Satý­shylar birin «О́zbekstannan ákelingen ákki nasybaı» dep «maq­tasa», endi birin «Qyrǵyz jerinen qyr asyp kelgen» dep «dáripteıdi». Árıne, satýshynyń maqsaty – paıda tabý. Nasybaı sanıtarlyq-epıdemııalyq zerthanadan da tekserýden ót­kizil­meıdi. Al olardy tek­se­rip, qa­daǵalap jatqan bazar ákim­shi­ligi de, ýchaskelik polısııa qyz­met­keri de joq. Eń soraqysy – nasybaıdyń mektep mańynda satylýy. Kúnkóris qamynda júr­gen apalar mektep qasynda she­mishke, saǵyz, kámpıt, qurtqa qo­sa nasybaı satyp otyrady. Bul mektep oqýshylarynyń na­sy­baıǵa áýestigin arttyrary sóz­siz. О́ıtkeni eliktegish jas­ós­pirimniń biri nasybaıǵa qu­martyp alsa, ekinshisi qyzyǵyp alýy yq­tımal. Al shyn máninde nasybaı densaýlyqqa nesimen qaýipti?

Nasybaı – quramynda esirtki bar alqa tuqymdasyna jatatyn temeki ósimdiginen jasalatyn, qumarlyq úshin paıdalanylatyn zat. Onyń zııany jóninde halyq arasynda málimet tym az, arnaıy zertteýler de joqtyń qasy.

Ádette ony temeki untaǵyna kúl, qalampyr qosyp jasaıdy, ol ashy, kúshti ıisti zat. Nasybaıdy qumarlyq úshin atý – kóp adamnyń jaman ádeti. Nasybaıdyń adam densaýlyǵyna tıgizer zııany óte kóp. Birinshiden, nasybaı atý temeki tartý, araqqa salyný, nashaqorlyq tárizdi dert bolǵandyqtan, oǵan úırengender bir mezet nasybaı atpasa, basy aýyryp, júregi soǵyp, mazasyz kúıge túsedi. Onyń quramyna nıkotın, sınıl qyshqyly, kómir qyshqyly, sirke qyshqyly, azot, efır maıy jáne ókpe qaterli isigine ushyratatyn túrli radıo­aktıvti qospa qosylady. Ári nasybaı atý adamnyń jasyn qysqartady. Aýyz qýysy, as qorytý júıesi qaterli isigine ushyraıdy. О́mir súrýge, eńbek etýge, otbasyn asyraýǵa degen ynta-yqylasty azaıtady. Tynys alý joldary qabynady. Udaıy nasybaı atý uıqysyzdyqqa ákelip soǵady. Tamaqqa degen tábetti joıyp, adam aǵzasy álsireıdi.

Nasybaı atatyndardyń 80 paıyzy­nyń aýyz qýysy, as qo­rytý júıesi isik­ke ushyraıdy. Quramyndaǵy nıko­tın barlyq qan tamyrlarynyń tary­lýyna ákeledi, bul mıǵa, júrekke jáne basqa da ómirlik organdarǵa qan berýdi nasharlatady. Olar otte­gin qabyl­da­maıdy, sondyqtan olar óz fýnksııalaryn qa­lyp­ty ­oryn­daýǵa qabiletsiz bola bas­taı­dy. Sonymen qatar qan tamyrlary juqarady, bul qubylys óz kezeginde ınsýlttiń paıda bolý qaýpin joǵarylatady.

Nasybaıǵa psıhotroptyq zat­­tardy qosý psıhıkalyq bu­zy­lýlarǵa, jeke bastaǵy ózge­­ris­terge aparady. Adam­nyń este saqtaý qabileti nasharlaıdy, úne­mi shala essiz kúıde jú­re­di. Onyń quramyn­daǵy aýyr metaldar ­baýyr men búırekke zııanyn tıgizip, olar­dyń qyzmetin buzady. Qyr­­ǵyzstannyń Ult­tyq ǵylym akademııa­sy ǵa­lymdarynyń aıtýynsha, nasybaı be­deýlikke ákeledi. Bul fakt kóp jylǵy zertteýlermen dá­leldengen.

Qoǵamnyń úlken dertine aınalǵan nashaqorlyq pen ishim­dikpen kúresý jumysy elimizde hal-qaderinshe júrip jatyr. Úkimet elimizde temeki bu­ıym­da­ry men alkogol ónimderin ká­meletke tolmaǵandarǵa satýǵa tyıym saldy. Alaıda jas pen kári birdeı qumar nasybaı saýdasy áli qyzyp tur. Bul ke­sel ortalyq bazardy bylaı qoıyp, úlken saýda ortalyqtary men dúken-dúńgirshikterge emin-erkin enip aldy. Kez kelgen úıdiń burysh-buryshynda ashyq saýdalanyp jatqan nasybaıdyń qalaı jasalyp, qaıdan kelip jatqanyn oılap bas aýyrtyp júrgender shamaly. Dese de, mektep jasyndaǵy balalardyń nasybaıǵa qumarlyǵy qoǵam men kópti oılantyp júrgeni de ras. Bul máseleni endi Memleket basshysy kóterip otyr. Endeshe, nasybaı atýdy halyq arasynda barynsha shektep, jastar arasynda, onyń ishinde mektep jasyndaǵylarǵa múldem tyıym salatyn ýaqyt jetti. Arnaıy zań qabyldap, onyń oryndalýyna qatań kó­ńil bólgenimiz jón. Reseıde, Túrikmens­tan men AQSh-ta nasybaı satýǵa tyıym salynǵan. Nasybaıdy tasyǵan jáne satqan adamdarǵa aıyppul salynyp, ol taǵy qaıtalansa, bas bostandyǵynan aıyrý­ǵa deıin jaza qoldanylady.

Halqymyz ejelden-aq «Den­saýlyqqa zor kesel, úırete kórme aýzyńdy, nasybaı men shy­lym­ǵa» degen. Adam baqytty bo­lý úshin oǵan densaýlyq kerek, al densaýlyq kepili – sala­mat­ty­lyqta. Son­dyqtan jastar densaý­lyqqa keri áser etetin zııandy ádetterden aýlaq júrse jarar edi.

Saǵyndyq ORDABEKOV,

medısına ǵylymdarynyń doktory, professor

Taraz