Qasymnyń jańa sýreti tabyldy. Qazaq ádebıetiniń klassıgi Qasym Amanjolovtyń el biletin sýreti az emes. Biraq buǵan deıin baspa betin kóre qoımaǵan, BAQ-ta jarııalanbaǵan myna sýreti týraly áńgime bólek. Fotosýretti Almaty memlekettik muraǵatyndaǵy ádebıettanýshy ǵalym, synshy Esmaǵambet Ysmaıylovtyń jeke qorynan alyp, bizge málimetimen qosa tanystyrýshy – L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Qazaq ádebıeti kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, PhD Janbota Káripbaev ekenin aıta ketken jón.
Ádebıettaný ǵylymymen shuǵyldanatyn Janbota bul qujatty E.Ysmaıylovtyń qorynan kózi shalǵan boıda sýretke tarta qoısa kerek. Fotodan túsirilip alǵandyqtan sál bulyńǵyrlaý kóringenimen, aqynnyń albyrt jastyǵyn, boıyndaǵy qýatyn ári men dep qasqaıǵan rýhyn anyq ańǵartatyn birden-bir poetıkalyq sýreti osy bolmaqshy, teginde. Sýret Qasym jalǵyz bolmaǵanymen de qundy. Arasynda aqyn qasqaıyp, erekshelenip tur. Soldan ońǵa sanaǵanda birinshi otyrǵan Esmaǵambet Ysmaıylovtyń ózi, ekinshi sál joǵaryraq qonaqtap otyrǵan tulǵany tanı almadyq, úshinshisi – Qasym Amanjolov. Alashtanýshy ǵalym Tursyn Jurtbaı ortadaǵy jas jigit Jumaǵalı Saın ekenin aıtypty, alaıda anyqtaý kerek. Fotosýrettiń astyna «K-Borovoe, 1939 g.» dep jazylǵan.
Janbota Káripbaevtyń aıtýynsha, bular sol kezde ár salada júrgen qazaqtyń mańdaıaldy jastary. Arasynda Ermuhan Bekmahanov ta bolǵan desedi eken biletinder. Bylaısha aıtqanda, bolashaǵynan úmit kúttiretin qazaq jastarynyń basyn qosyp, Kókshetaýǵa eki aı demalysqa kýrortqa aparyp, komsomoldan kommýnıstik partııaǵa qabyldaǵan. Partııalyq úgit-nasıhattan bólek olar saýyqtyrý kesheninde em alǵan. Mundaǵy qyryqqa jýyq talantty jastyń túgeli derlik keýde aýrýyna shaldyqqandyqtan, Býrabaıǵa ákep, qymyzben emdegen jáne bir jaǵynan mılaryna partııanyń jolyn sińirýge tyrysqanyn aıtady.
Áńgimeniń jany bar. Sebebi Esmaǵambet pen Qasym qurdas, 1911 jylǵy, ortalaryndaǵy jigit te osylar quralpy. Másele, osy ýaqytta týǵandardyń kóbiniń keýdesi aýyratyny – sumdyq fakt. Ult basynan keshirgen qasiretti áıgileıdi. Qasym 45-aq jasynda qurt aýrýynan qaıtsa, Esmaǵambet 55 jastan aspapty. Ekinshi jas Jumaǵalı Saın bolsa (ol 1912 jyly týǵan), 50-ge jetpegen.
Qasym shyǵarmashylyǵy men ómiri týraly esteliginde Esmaǵambet Ysmaıylov aqynmen tanysqanyn bylaı esine alypty. «Men Qasymdy 1937 jyldardan bile bastadym. Eń alǵash «Lenınshil jas» gazetiniń basqarmasynda maǵan Jumaǵalı Saın: «Bul – seri aqyn», dep tanystyrdy. Taldyrmash, ashań kelgen kishkene Qasym jymıyp turdy da, baıqap kórińdershi dep esh qaǵazǵa qaramastan, jatqa bir-eki lırıkalyq óleńin aıtyp berdi. Sonyń biri áli kúnge esimde – «Kóktem» degen sýretti lırıkasy. «Aqyryn jyljyp qana kóktem keldi, Syqyldy jas jigittiń sáýletaıy» degen kókeıge qonymdy aqyn sózi Qasymnyń aqyndyǵyn birden tanytqandaı edi. Bizdiń dostyǵymyzdyń basy osydan bastalyp edi» deıdi de, aqynnyń jaqyn dostaryn túgendegende, taǵy da áýeli Jumaǵalı Saınnan bastaıdy.
Demek, Esmaǵambet 1937 jyldan beri dostas bolsa, 1939 jyly Býrabaıda bolǵanda dostyqtary kádimgideı ornyǵyp qalǵan. Onyń ústine bul kisi 1938-1939 jyldary «Ádebıet teorııasynyń máseleleri» kitabyn jazý barysynda oǵan deıin qazaq poezııasynda týmaǵan janrlar belgili bolyp, qasyndaǵy Qasym, Jumaǵalı, Qalıhan Bekhojın syndy aqyndarǵa tapsyrys bergenin aıtady. Sonda Qasym men Jumaǵalı ekeýi eki sonet jazyp usynady. Qysqasy, shyǵarmashylyq baılanysta etene júrgenin bildiredi.
Fotosýrettiń astyna «Býrabaı» dep jazylmasa da, artyndaǵy tabıǵat «Arqanyń kerbez sulý Kókshetaýymyn» dep turǵan joq pa? Qasymnyń dál osy sapar barysynda týǵan óleńderiniń syry myna sýretten keıin ashyla túseri sózsiz. Dál osy 1939 jyl Qasym shyǵarmashylyǵynda úlken betburys jyly bolǵanyn Esmaǵambet Ysmaıylov ta, Ǵafý Qaıyrbekov te jazady. Ǵafań onyń syryn bylaı túsindiredi: «Bul jolda ol Pýshkın, Lermontov, Baıron ulylyqtaryna kezdesedi. Shyǵys poezııasynan Nızamıdi qalap, ony uzaq ardaqtap, qazaqshaǵa aýdaryp baǵady. Bara-bara ózi únemi qyzyqtap jazatyn poezııanyń úırenshikti úlgilerinen, formalarynan boı tartyp, jańa yrǵaq, jańa qısyndar izdep sharq urady. Sóıtip, onyń poezııasy birte-birte marqaıa, mańyzdana bastaıdy» deıdi Ǵafý. 1938 jyly shyqqan «О́mir syry» atty óleń kitabynan keıingi shyǵarmashylyq jolyna toqtalǵanda osylaı degen Ǵafań «Endi onyń ár óleń saıyn ósip bara jatqany baıqala bastaıdy» dep Kókshetaýǵa barǵandaǵy osy saparynda jazǵan «Býrabaı tolqyndary» óleńinen mysal keltiredi:
«Baýrynda Oqjetpestiń turdym jalǵyz.
Kól jatty kúle tolqyp, aıtyp ańyz.
Ústinde Býrabaıdyń jarq-jurq etip,
Qaıyqpen kele jatty aqqýdaı qyz», degen tórt joldaǵy baıandaý baısaldylyǵy, kartına-sýrettiń (aqyn, Oqjetpes, kól, qaıyqtaǵy qyz) yqsham tyǵyzdyǵy, taǵy endi óleńniń emes, óleńdegi sýrettiń qımyly, alǵashqy shýmaqtan soń óleńniń de, oqıǵanyń da dereý ózgerýi, shamyrqanyp, dáýirlep baryp tynýy – mine, osylardyń bárinen Qasymnyń aqyndyq tulǵasynyń endi múlde basqasha aıaq alysyn qadaǵalaýǵa bolatyn edi. О́z ishindegi erekshe dramatızmimen, damý zańdylyǵymen osynaý óleń óte yqsham poemaǵa da uqsasa kerek», deıdi Ǵafý Qaıyrbekov. Aqynnyń óleń týraly pikirine qaraǵanda, Qasymnyń bul sapary shyǵarmashylyq sapar bolǵanǵa uqsaıdy. Sebebi dál osy Býrabaı demalysynda aqyn bir emes, eki óleń jazǵan. Odan kóp bolýy da múmkin, 1939 jyly jazylǵan «Býrabaı tolqyndary» men «Kókshetaý» atty eki shyǵarma atalǵan sapardyń áserinen týǵany anyq. Ekeýi de keń tolǵaýly shoqtyqty týyndy. 1939 jyldan bastap Qasymnyń aqyndyq shabyty údeıe tústi dep mysalǵa keltiretin «Býrabaı tolqyndary» shyǵarmasy 17 shýmaqtan turady. Dramalyq shıeleniske toly, jel men tolqyn, qaltyldaǵan qaıyqtaǵy aqyn men qyz – bitpeıtin arpalysqa toly ómirdegi máńgilik jeli. «Tolqynnyń oınaqtap júr asaý taıy» dese, endi birde «kók ala aıǵyrlardaı jatyr týlap» dep sýretteıdi daýyldaǵy kól betindegi qubylystardy. Qazaq dalasyna tán sýretter kesek-kesegimen kórinedi.
12 shýmaqtan turatyn «Kókshetaý» jyry tabıǵat lırıkasy, sulý Kóksheni jyrlaǵan Sáken, Maǵjan sýretterin eske salmaı qoımaıdy. Alaıda sol ýaqyttyń kózimen qaraǵanǵa da, qazir de ozyq úlgi derlik.
«Kók qasqa Kókshetaýdyń betegesi,
Syqyldy sepken altyn kún sáýlesi.
Tyńdaǵan bulbul únin oıshyl orman,
Tolyqsyp bas ızeser erte-keshi.
Syqyldy toqsan aýyl toqsan kóli,
Jyltyldap qarar-daǵy tartar seni.
Aralap sulý Kókshe saı-salasyn,
Shyǵady saıahattap samal jeli», degendegi jandy beıneler kúni búginge kóp kezige bermeıtin sýretter, tógilip turǵan shýmaqtar.
«1939-1941 jyldar arasynda Qasymnyń tvorchestvolyq ómirinde eleýli órleý dáýiri bastaldy. Munyń basty sebebi – qazaq poezııasynda aqyndyq ónerge talap-tilek kúsheıdi. Burynǵy jyr úlgisindegi tolǵaýlardyń ornyna orys poezııasynyń úlgisindegi, Abaı dástúrindegi oıly, maǵynaly kórkem poezııalyq shyǵarmalar jasaý – 1939 jylǵy Qazaqstan jazýshylarynyń II sezi kótergen basty mindettiń biri bolatyn. Ásirese Pýshkın, Lermontov, Maıakovskıı, Baıron, Shevchenko shyǵarmalaryn tereńdeı oqyp, olardan qazaq tiline aýdara bastaýy Qasymnyń tvorchestvolyq jolyn anyqtaı túsedi. Osy kezderde jazǵan «Lenın jáne dúnıe», «Nar táýekel», «Daýyl», «Kókshetaý», «Oramal», «Zýla, zýla, Túrksib», «Sultanmahmut týraly ballada», «Ǵashyq edim qaıteıin», «Sonet», «Joldas marshal» sııaqty aqyn óleńderinde qandaılyq óristi oılar, qandaılyq tereń sezim qýaty, qandaılyq ótkir til baılyǵy, qandaılyq jańalyqty serpin jatyr? Bul 1930-jyldardyń orta kezine deıin jazǵan tolǵaýlardan shoqtyǵy bólek turǵan shyǵarmalar ekenin birden tanısyń», deıdi Esmaǵambet Ysmaıylov. Iаǵnı joǵarydaǵy Ǵafýdyń, mundaǵy Esmaǵambettiń sózine súıensek, 1938 jyly jaryq kórgen «О́mir syry» atty jınaǵynan soń Qasym shyǵarmashylyqta ózgeshe óris tapqan. Áspettep aıtsaq, óleń órisinde jańa dáýirdi bastap jibergen. Biz kórsetip otyrǵan myna sýret týra sol jańashyl jyrlar ákele bastaǵan 1939 jyldaǵy aqynnyń jarqyn beınesi. Jyr áleminde jańasha túlep, qyransha qomdanǵan Qasymnyń der shaǵy. Onysy fotodaǵy túrinen de anyq baıqalady. 28-aq jasta eken. Kelseń kel degendeı qasqaıa qalypty. Buǵan deıin aqynnyń qanshama portret, sýretterin kórip keldik. Ásirese Oralda kórkemónerpazdar aldynda skrıpka ustap túskeni. Albyrt ta, balǵyn shaǵyn áıgileýshi edi. Al munda «olar da bul Qasymdy bir baıqasyn» dep rýh shaqyryp turǵandaı. Bet-álpeti aqquba álde qaratoryǵa kelińkireıtin syńaıly. Jalpy alǵanda, Qasymnyń túsi qandaı boldy degen suraq osy jerden týady. Bireýler aqsur óńdi dese, bireýler aqquba bolǵan sııaqty deıdi fotolaryna qarap. Al soǵystan soń birge júrip, birge turǵan Halyq qaharmany Qasym Qaısenov jazýshy Jumabaı Shashtaıulyna «Úzeńgi joldas» habarynda mynadaı qyzyq estelik aıtady: «Ol keremet epopeıa edi ǵoı... Qasymmen tuńǵysh ret Jumaǵalı Saınnyń úıinde tanystym. Fýrmanov pen Kalının kóshesiniń qıylysynda bir bólmeli úıi bar bolatyn. Úsh balasymen sol bir bólmeli úıde turatyn. Meni soǵystan alyp kelgen Saın. Saınmen Ýkraınada tanysqam, Kıev qalasynda. Sol meni elge alyp keldi ǵoı. Bir kúni Jumaǵalı Saındikine barsam, saqal-murty ósken, alasa boıly sary bireý dombyra shertip, án salyp otyr. Jaryqshaq daýsy bar.
Jumaǵalı ekeýi otyr eken, men kirip bardym. Jumekeń «tanysyp qoıyńdar, mynaý – Qasym, munyń da aty Qasym, partızan biraq» dep ekeýmizdi tanystyrdy. Ol da ornynan turyp, dombyrasyn qoıyp: «adasym ekensiń ǵoı», dedi. Qazaq attas adamyn adas deıdi. Jaqyndasyp sóılestik. Bir ýaqta dombyrasyn qaıta qolyna alyp, «Týǵan jerin» aıtty. Onyń aldynda «Dárıǵa, sol qyzyn» aıtqan. «Týǵan jerin» aıtqan kezde... «Sende týdym, sende óstim, sende ólsem, armanym joq bul dúnıede der edim». Sol araǵa kelgende jyladyq. Men de jyladym (dep habar ústinde kózine jas alady). Úsheýmiz de soǵystan kelgenbiz. Ábden zaryqqan... Kóz jasymdy kórsetpeıin dep tómen qarap otyrdym. Aqyryn qarasam ekeýi de jylap otyr. Sodan bastap Jumaǵalı, Qasymmen dos boldyq. Solaı, Qasym ekeýmiz ol kisi qashan qaıtys bolǵansha birge júrdik. Ol keremet, ózin-ózi bilgen, óziniń uly aqyn ekenin ábden sezgen, sondaı adam bolatyn.
...Men endi olardy jaqsy kórip, aralasyp, birge júrip, birge turǵan adammyn ǵoı. Olardyń árqaısysy týraly, esime jaqsy jerleri tússe de, ol degen aýyr tıedi. Saǵynam olardy... (kózi jasaýrap)», deıdi.
Kezinde jazýshy Jumabaı Shashtaıuly júrgizgen «Úzeńgi joldas» habarynan bul estelik yqshamdalyp alyndy. Batyr Qasym aqyn Qasymnyń túsi sary degeni nazar aýdartpaı qoımaıdy. Anyǵynda tańǵaldyrady. Aqynmen birge júrgen Esmaǵambet, Syrbaı, Ǵafý, Táken, Tahaýı, Berdibek, taǵy basqalary qalaı sıpattady eken? Salystyryp biletin-aq suraq. Bizdiń qolǵa túsken myna fotodan ajyratý qıyn sııaqty. Eski fotoapparat ónimderiniń kóbi osylaı qaraıtyp kórsetkendikten. Bastysy, sýrettegi túr-tulǵasynan minez kelbeti men jan dúnıesiniń izi tanylady. Qazaq óleńin jańa bıikterge shyǵarardaǵy aqyn kelbeti bolǵandyǵymen qundy.