Halqymyzda «Sý aıaǵy – qurdym» degen sóz bar. Arnasynan asyp, jaıylyp tasyǵan sý jer betin jaılap jata bermesi anyq. Bıylǵy mejesinen meılinshe kóterilip, jurtty ábden ábigerge salǵan sý sabasyna túse bastaǵandaı. Máselen, Qostanaı oblysyndaǵy sý aıdyndarynyń deńgeıi – orta eseppen 60 sm tómendegeni baıqalady. Aýa raıy osy qalpynan aınymasa, jaǵdaı túzeledi degen úmit bar.
Alaıda batys óńirindegi jaǵdaı qalypty bolmaı tur. Kúni keshe kórshiles Reseı eliniń jańalyqtarynan qazaqtyń alǵashqy astanasy bolǵan Orynbor qalasy sý astynda qalǵanyn kórdik. Bul rette batys óńirinde júrgen Májilis depýtaty Edil Jańbyrshınnen ondaǵy jaǵdaı jóninde surap kórgen edik. Onyń aıtýynsha, batys óńirine sý qaýpi tónip turǵany ras, biraq kele jatqan qaýiptiń aldyn alýǵa ýaqyt bar.
«Jaıyq ózeniniń bastaýy Reseıden keletinin jaqsy bilemiz. Qazaqstan jerine kirgenge deıin ózenniń jolyndaǵy eń iri qala – Orynbor. Tańǵy saǵat 08.00 (Orynbor ýaqytymen) Jaıyq deńgeıi 1 m 06 sm quraǵan. Bul – qaýipti deńgeıden 1 m 30 sm kóp. Iаǵnı Batys Qazaqstan men Atyraý oblystaryna keletin Jaıyq ózeniniń kólemi de, deńgeıi de joǵary bolmaq. Orynborǵa kelgen ózen sýy Oralǵa 4-5 kúnde keledi dep boljanyp otyr. Atyraýǵa taǵy 4-5 kún bar. Ýaqyt bar, jumysty kúsheıtý kerek. Irıklı sý qoımasy sý jiberýdi 902 tekshe metr sekýndyna deıin túsirgen. Buǵan deıin sekýndyna 993 tekshe metr bolǵan», deıdi depýtat.
Qaýiptiń bary ras. Alaıda batystaǵy aǵaıyn úreıge berilmeı, Jaıyqtyń jaǵasyn bekemdeýge bar kúshin salyp jatyr. BQO Tótenshe jaǵdaılar departamentiniń resmı ókili Nurjan Tóleýishtiń aıtysyna qaraǵanda, keıingi bir táýlikte Jaıyq ózeniniń 10 sm kóterilgeni baıqalǵan. Qazir onyń deńgeıi – 7 metr 27 sm. Onyń qaýipti deńgeıi 850 sm bolyp esepteledi.
«Qazir oblysta Jaıyq jaǵasyndaǵy eldi mekenderdi sýdan alyp qalý úshin Jaıyq jaǵasyn kóterý, qap tóseý, damby salý sekildi jaǵajaı mańyndaǵy jumystar qarqyndy júrip jatyr. Oral qalasy men 4 aýdan tóńireginde 19 myńnan asa qap tóseldi», dedi ol.
Al eldegi jalpy jaǵdaı boıynsha 11 sáýirdegi resmı derekke sáıkes Aqmola, Aqtóbe, Atyraý, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda 3 524 jeke turǵyn úı, 502 aýla aýmaǵy sý astynda qaldy. Birlesken kúshtermen 8,8 mln-nan asa tekshe metr erigen qar sýy sorǵyzylǵan. Sý qaýpi bar jerlerge 1,4 mln qap jáne 1,1 mln tonna ınertti materıal tóseldi. 2 750 turǵyn úı men 1 899 aýla aýmaǵy saqtalyp qaldy. Al zardap shekken óńirlerge 170 635 kg gýmanıtarlyq kómek jetkizildi.
«Sý tasqyny bastalǵaly beri 97 852 adam, onyń ishinde 32 856 bala qutqaryldy. Áýe kemelerimen 2 823 adam, onyń ishinde 865 bala qutqaryldy. 7 173 adam, onyń ishinde 3 494 bala ýaqytsha pýnktterge ornalastyryldy. 88 561 myń aýyl sharýashylyq janýary qaýipsizdik jerge kóshirilgen. «Jedel jeli» telefonyna 1 294 qońyraý tústi, mamandar zardap shekken adamdarǵa psıhologııalyq kómek kórsetip jatyr», dep habarlady TJM baspasóz qyzmeti.
Sonymen qatar 112 jerden avtojoldy sý shaıǵan eken, onyń ishinde 9 kópir bar. Kólik qatynaýy úzilgen 68 eldi mekenge jergilikti ákimdikter halyqpen baılanys ornatyp, qajetti azyq-túlik jáne dári-dármek qorlaryn jetkizip jatyr. Táýlik boıy avarııalyq-qutqarý jumystaryna TJM, QM, IIM, UQK, jergilikti atqarýshy organdardan 24 225 adam, 2 881 birlik tehnıka, 482 sý sorý jáne 122 júzý quraly, 15 áýe kemesi jumyldyrylǵan.
«Shyǵys Qazaqstan oblysynda úsh iri sý qoımasynyń ortasha sý jınaý kórsetkishi – 84,6%. Buqtyrma men Shúlbi sý qoımalary da tolyp barady. Osy aptada sý tasqyny yqtımal. Aqmola oblysynyń eki iri sý qoımasynyń ortasha sý jınaý kórsetkishi – 99%. Eki nysan da tranzıttik rejimde jumys istep jatyr. Munda da sý deńgeıiniń kóterilý qaýpi basym. Saǵat saıyn baqylaý júrgizilip otyr. Aqtóbe oblysynda eki iri sý qoımasy 98% toldy. Qazir bul aımaqta sý tasqyny aıaqtalyp, jaǵdaı turaqtaldy. Ondaǵy sý qoımalaryna 218 mln tekshe metrden asa sý jınaldy. Aldaǵy ýaqytta jınalǵan sý aýylsharýashylyq qajettilikterine paıdalanylady», dedi Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń resmı ókili Móldir Ábdýalıeva.
Sý qaýpi Astana mańyna da tónip turǵany baıqalady. Keshe Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi Sý sharýashylyǵy komıtetiniń tóraǵasy Arsen Jaqanbaev Esil ózeniniń joǵarǵy aǵysynan Aqmola oblysy Selınograd aýdany Talapker aýylyna deıingi sý deńgeıin baqylaı kele Jibek Joly kentiniń shaǵyn aýdandaryn sý basý qaýpin azaıtý maqsatynda sý jiberý kólemin sekýndyna 50 tekshe metrge deıin ulǵaıtý týraly sheshim shyǵarǵan.
Al sý tasqynynan zardap shekken aımaqtarda úzilgen baılanys qalpyna keltirilip jatyr. Elimizdegi sý tasqyny saldarynan Aqtóbe, Qostanaı, Atyraý jáne Aqmola oblystaryndaǵy uıaly baılanys operatorlary jelileriniń jumysy toqtap qalǵan edi. Máselen, Qulsary qalasynda 5 bazalyq stansa sý astynda qaldy, qazir olar basqa baılanys stansalary esebinen qamtamasyz etilip jatyr. Bul týraly Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrliginiń resmı ókili Albına Aten málimdedi. Onyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta júzdegen maman sý tasqyny aımaǵynda júr. Kómek suraý, sý basqan aýdandarda jaqyn adamdarmen habarlasý, evakýasııalaý nemese sý tasqynymen kúresý boıynsha birlesken jumystardy úılestirý úshin tótenshe jaǵdaılar kezinde baılanysta bolý óte mańyzdy.
Qoryta aıtqanda, eldegi sý problemasy ekiudaı kúıde tur. Úmit te bar, úreı de joq emes. Bastysy, adam aman bolsa, dúnıe-múlik qalpyna keler. Úkimet te eshkim kómekten tys qalmaıdy dep sendirip otyr. Al osynaý qıyn-qystaý kezeńde el azamattary tasqyn sýdan zardap shekken aǵaıynǵa jan-jaqty qoldaý kórsetip, jaǵdaıdy retteýge atsalysyp jatyr. Tipti kúni keshe álemge áıgili ánshi Dımash Qudaıbergen sý basqan eldi mekenderdi aralap, ózi ósken ólkedegi halyqtan hal suraı barǵany muńaıǵan jurttyń jigerin janyp, rýhyn kóterdi.