Jekeshelendirý jemisin berýi tıis

*Bıylǵy bederli belester Tarıh qoınaýyna qattalǵan ótken jyldan bastap elimiz qolǵa alǵan mańyzdy sharalardyń biri – jekeshelendirý. 2014-2016 jyldarǵa arnalǵan jekeshelendirý baǵdarlamasy búginde alǵashqy keze­ńinen ótip, aldaǵy jylda naǵyz qyzý shıregine jetkeli tur. Endeshe, 2015 jyldyń enshisindegi elimiz eńserer mańyzdy mindetterdiń biri osy baǵdarlama bolmaq. Sońǵy jyldary elimizde kásipkerlikke barynsha jaǵdaı jasalyp, jeke kásiporyndar jumysyn jaqsartýǵa jol ashylyp  jatqany ras. Burynǵydaı memlekettiń ǵana aýzyna qarap otyrmaı, zaman talabyna saı árkim óz betinshe is ashyp, jeke sharýasyn damytyp áketse degen maqsat bul. Qazirgi kúni elimizde bas­talyp ketken jekeshelendirý maqsaty – memlekettiń  «ıyǵyna minip» otyrǵan kóp kásiporyndy jekeniń jetegine berip, jumysyn jandandyrýǵa yqpal etý. Sebebi, qazir básekelestik zamany. Memleket bıýdjetin búıirden kemirip, mamyrajaı otyra berýge bolmaıdy. Múmkindiginshe memlekettik kásiporyndar sanyn azaıtyp, olardyń kópshiligin jekeniń qolyna ótkizý kerek. Sonda olar  ózi úshin jumys istep, básekege qabiletti bolmaq. Al jekeshelendirýdiń ekinshi tolqyny nátıjesinde halyqqa usynylatyn qyzmet sapasy da jaqsara túspek. О́ıtkeni, jeke sektorda úlken nysandar paıda bolyp, bıznes te osy baǵytqa jumylady dep kútilýde.  Saıyp kelgende, osy naýqan ulttyq ekonomıkamyzdyń básekege qabilettiligin arttyrýy tıis. Bul týraly Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev halyqqa Joldaýynda aıryqsha atap ótti. «Bul otandyq kásipkerlikti nyǵaıtý úshin jasalatyn prın­sıpti mańyzdy qadam», «Bul ulttyq baılyǵymyzdy halyqtyń qolyna taratyp berý», dep túsindirdi Elbasy. Jekeshelendirý – menshikti memleket ıeliginen alý baǵyt­tarynyń biri,  al onyń máni – menshikti jeke jáne zańdy tulǵalardyń jekemenshigine berýde. Memlekettik kásiporyndardy jekeshelendirý – azamattar men aksıonerlik qoǵamdardyń memleketten jáne jergilikti bılik organdarynan, kásiporyndardy jáne olardyń kásiporyndar retinde bólip shyǵaratyn bólim­shelerin, kásiporyndardyń materıaldyq jáne materıaldyq emes aktıvterin, aksıonerlik qoǵamdarynyń kapıtalyndaǵy memleket pen jergilikti bılik organdarynyń úlesterin, jeke­shelenetin kásiporyndardyń basqa kásiporyndar kapıta­lyndaǵy úlesterin menshikke alýyn bildiredi. Munda bastysy elimizde qomaqty bos jatqan qarjysy bar adamdarǵa memleket menshigin alýǵa múmkindik beriledi. Bul jerde otandyq kásipker bolsyn, qarapaıym adam bolsyn, elimizde júrgizilip jatqan ekonomıkalyq ózgeristerdiń belsendi qatysýshysyna aınalýy tıis. Sóıtip, jańa bıznes-saıasattyń úlken múmkindikterin múlt jibermeı paıdalanýy kerek. Sebebi, atalǵan baǵdarlamanyń negizgi maqsatynyń ózi – qara­paıym azamattardy qor nary­ǵyna tartyp, baǵaly qaǵaz­darǵa ınvestısııa salýdy jan­dandyrý. Sonymen qatar, bul jekeshelendirýdiń arqa­synda qazirde memlekettiń qal­tasyna qarap otyrǵan, osylaısha memlekettiń qanshama qarjysyn ıemdenip, ony ne ıgere almaı, ne uqsata almaı otyrǵan kompanııalardyń sany azaıady. Máselen, respýblıka boıynsha bıýdjetten qarjylandyrylatyn, biraq memlekettik kásiporyn sanalmaıtyn uıymdardyń birden 782-sin básekelestik ortaǵa tapsyrý, taǵy 380 uıymyn qaıta qurý nemese joıý kózdelýde eken. Shamamen 850 nysan jeke sektorǵa ótpek. Munyń ózi memleket qarjysyna qanshama únem bolary anyq. Jekeshelendirý degende, bul – jerde memleket barlyǵyn tutastaı jekeniń qolyna ustata salady degen sóz emes. Tek ekshelep, zerttep, tarazylap baryp, baqylaý paketiniń qandaı da bir bóligin memleket qaramaǵynda qaldyryp osyndaı qadamǵa barady. Jekeshelendirý aıasynda jeke tulǵanyń qolyna ótken nysandar 5 jyl memleket baqy­laýynda bolady. Qazir elimiz saýda-sattyqtyń jańa nysanyna kóshti, bul nysandardyń odan ári paıdalanylýyn baqylaýǵa múmkindik bermek. Iаǵnı, satý-satyp alý kelisimshartyna qol qoıylǵannan keıin, olar satýshy organ tarabynan baqylanatyn bolady. Demek, respýblıkalyq menshiktiń, ákimdikterdiń nemese ulttyq kompanııalardyń nysandaryna qatysty kelisimsharttaǵy mindettemeleri oryndalmaıtyn bolsa, onda shart joıylyp, múlik qaıtarylady. О́tpeli ekonomıka jaǵdaıynda menshik qatynastary túrli ózgeristerge ushyraıdy. Bul ózgerister memleket qaramaǵynan alý jáne jekeshelendirý úderisterimen baılanysty. Aıtalyq, álemdik ekonomıkada memlekettik menshik pen onyń qyzmetterin jeke sektorǵa tolyq jáne jarym-jartylaı ótkizip berýdiń 22 túrli tásili bar eken. Ol ártúrli uzaqtyqta bolady. Máselen, Japonııada ol – 10 jyl, Batys Eýropada 10-15 jyl boıy júrgizilipti. Al Qazaqstandaǵy 10 jyldaǵy memleket  ıeliginen alý jáne jekeshelendirý úderisin tórt kezeńge bólip qarastyrýǵa bolady, deıdi mamandar.  Munyń basy 1991-1992 jyldar aralyǵy, ıaǵnı Qazaqstannyń táýelsizdik alý kezeńine tuspa-tus keledi. Bul kezeńdegi jekeshelendirý úderisiniń negizgi baǵyty mem­le­kettik ortalyqtanǵan – jos­parly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa ótý úshin jaǵdaı jasaý maqsatynda keń aýqymda reformalaý bolǵan. Ol kásip­oryndardy olardyń eńbek ujymdarynyń ujymdyq nemese aksıonerlik menshigine jeńildetilgen talaptarmen berý jáne saýda men qyzmet kórsetý nysandaryn satý, sonyń ishinde turǵyn úı kýpondaryn satý jolymen júrgizilgen bolatyn. 2-kezeń 1993-1995  jyldardy qamtıdy. Bul kezeń Prezıdenttiń 1993 jylǵy 5 naýryzdaǵy Jarlyǵymen bekitilgen «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy 1993-1995  jyldardaǵy memleket ıeliginen alý jáne jekeshe­lendirýdiń ulttyq baǵdar­lama­syna» sáıkes júzege asyryldy. 3-kezeń 1996-1998  jyldar aralyǵyn qamtyǵan. Bul kezeń baǵdarlamasynyń basty maqsaty jekeshelendirý úderisin aıaqtaý jolymen el ekonomıkasynda jekemenshik sektorlardyń basymdylyǵyna qol jetkizý jáne ony bekitý bolǵan. 4-kezeń 1999 jylǵy 1 maý­symdaǵy  qaýlysymen bekitilgen «1999-2000 jyldarǵa arnalǵan jekeshelendirý jáne memlekettik múlikti basqarýdyń tıimdiligin arttyrý baǵdarlamasyna» sáıkes júzege asyryldy. 4-kezeń baǵdarlamasynyń bas­ty maqsaty – jekeshelendirý men memlekettik múlikti basqa­rýdyń quqyqtyq negizderin jetildirý, esepke alýdy jaqsartý, basqarýdyń tıimdiligin joǵarlatý jáne memlekettik múlikti kon­kýrstyq jáne transferttik negizinde qamtamasyz etý boldy. Endi, mamandar tizbektegen derekterge súıensek, bul jyldary memlekettik múlik komıteti men onyń oblystyq bólimsheleri 34,5 myńnan astam memlekettik menshik nysandaryn, sonyń ishinde 1991-1992 jyldary 6,2 myń nysandy kýpondarǵa jáne Reseı rýblderine jekeshelendirgen, 28 myńdaı nysan 1993-2000 jyldary ulttyq valıýta engizilgennen keıin jekeshelendirilgen. Bıylǵy jekeshelendirýdi elimizde jekeshelendirýdiń ekinshi tolqyny dep atap júr­miz. Shyny kerek, birinshi  tolqynda endi ǵana qurylyp jatqan qazaqstandyq bıznes orta jekeshelendirýdiń tıimdi tustaryn tolyqtaı ıgere almaǵan eken. Osyny eskergen Elbasy ótkende Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda da Úkimetke jeke­shelendirý úrdisteriniń barynsha durys ári elge tıimdi etip uıymdastyrylýyn qatań tapsyrdy. «Qatelikterge boı aldyrmańdar. Jekeshelendirýdiń birinshi kezeńi qalaı ótkeni belgili, kimde bılik bolsa, sol ózi taratyp, ózi ıelenip kete bergen. Qazir sonyń saldarynan zańsyz berilgen jerdi de, múlikti de qaıtaryp alýǵa deıin baryp jatyrmyz. Bul jaǵdaı endi qaıtalanbaýy kerek. Bul rette, birinshiden, memleket bıznes­ten ketedi, ekinshiden, bul nysandardyń barlyǵy naryq­tyq ortaǵa ótip, iskerlik orta­nyń belsendiligin arttyrady. Jekeshelendirý tıimdi júrgizilip, nysandar jaqsy qolǵa ótse, ekonomıka da jeńildep, bıýdjetke de qarajat quıylady. Bul – asa mańyzdy shara», dedi N.Nazarbaev. Qazirgi kúni mańyzdy sharanyń alǵashqy qadamdary jasaldy. Iаǵnı, jekeshelendirýdiń ekinshi tolqyny bastalyp ta ketti. Al tıisti nátıjesin ýaqyt kórsetedi. Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan».