Alypty alaqanǵa syıdyrǵan kitap

*2015 – Sh.Ýálıhanovtyń 180 jyldyǵy Taıaýda Omby shaharyna bardym. Qalanyń ortasyndaǵy bir kitap dúkenin aralap júrip, «Mınıatıýrnye knıgı» atty sórede turǵan jınaqtarǵa kózim tústi. Bir kezde olardyń arasynan Shoqan Ýálıhanovtyń sýreti beınelengen eńbekti kórip, aqyryndap qolǵa aldym. Iá, ózimizdiń áıgili Shoqanǵa arnalǵan kitap. Tek ereksheligi «ergejeıli» kitaptar serııasymen shyqqan. Kólemi kádimgi sirińkeniń qorabyndaı. Avtory A.Cheban degen adam. Jaqsylap tanysaıyn dep kitapshany sol jaq alaqanyma salyp, betterin asha bastadym... Shaǵyn kitaptar tarıhy 3 myń jyldy quraıdy. Soǵan qaramastan, bul is áli de bolsa polıgrafııalyq ónerdiń erekshe týyndysy sanatynda. Burynǵy KSRO, qazirgi Reseıde shaǵyn kitap kóleminiń shekti mólsheri (tigi men kóldeneńi) 100h100 mm bolsa, al halyqaralyq standart 3 dıýım, ıaǵnı 76 mm dep alynǵan. Búgingi kúnge jetken osyndaı shaǵyn kitaptar arasynan eń eskisi Japonııada sol el patshaıymynyń buıryǵy boıynsha 770 jyly qytaı ıeroglıfterimen shyǵarylǵan kólemi 57 mm. bolatyn týyndy. Shaǵyn qoljazba kitaptar orta ǵasyr­larda da qurastyrylǵan. Kitap murajaıy Ma­tenadaranda 1434 jyly shyǵarylǵan, kólemi 30h40 mm. bolatyn eńbek sonyń bir dáleli. Burynǵy KSRO zamanyn­da shaǵyn kitaptardy negizi­nen «Molodaıa gvardııa», «Hýdo­jes­tvennaıa lıteratýra», «Knıga» jáne Permdegi baspa­lar shyǵaryp otyrǵan. Jalpy, keńestik dáýirde mundaı kitaptar ony satyp alýshylar úshin kórkemdik ne mádenı qundylyǵy shamaly, tek sán úshin jınaıtyn kezekti bir dúnıe retinde qalyptasty degen pikir bar. 1985 jyldan bastap shaǵyn kitaptar shyǵarý isinde daǵdarysty jaǵdaı bastaldy. Soǵan qaramastan, qurqyltaıdaı qus sekildi kishkentaı kitap­tardy jaqsy kóretin adamdar mundaı basylymdarǵa degen qyzyǵýshylyǵyn saqtap qalǵan. Ony qazirgi Reseıde kishkentaı kitaptar shyǵaratyn – «Levsha» (Omby), «Kleo» (Sankt-Peterbýrg), «Fenıks» (Dýbno), «Iаnıko» (Máskeý) sekildi baspalar ónimderinen kórýge bolady. Shoqan jaıyndaǵy Ombydan alǵan kitap sonyń bir úlgisi deýge bolady. Ol avtordyń alǵysózimen bastalyp, onda jazýshy óziniń «Lıýdı, sýdby, Omsk» atty serııamen birneshe kishkentaı kitaptar shyǵarǵanyn, alaıda Shoqan Ýálıhanov týraly týyndyǵa uzaq ýaqyt kirise almaı, sıýjetti qalaı quramyn, ol qalaı kórinedi jáne qalaı oqylady dep tolǵanǵanyn aıtady. Biraz qınalystardan soń kitapty ómirbaıandyq format turǵysynan bersem degen sheshimge kelgenin, óıtkeni, Sh.Ýálıhanov qysqa bolsa da jarqyn ómir súrip, orys jáne qazaq halyqtarynyń tarıhy men jadynda qalǵan tulǵa dep jazypty. Birinshi bólimdi avtor «Pýt v bessmertıe» dep ataǵan. Onda Shoqannyń qaı jerde týǵany, ata-tegi jaıynda, ásirese, onyń ákesi Shyńǵysqa kóńil bólip, ol orys biliminiń jaqtaýshysy retinde, balalaryna Reseıdiń oqý oryndarynda bilim alýyna múmkindik týdyrǵan adam ekendigin aıtyp ketedi. Kadet korpýsynda G.Potanınmen birge oqyp, onyń kózqarasynyń qalyptasýyna yqpal etken oqytýshylardy jazypty. Osy bólimde 1856 jyly Ombyǵa kelgen ataqty geograf, jıhankez P.P.Semenov-Tıan-Shanskııge Shoqannyń tabıǵı talanty, bilimi erekshe áser etkenin atap ketipti. Sol jyly onyń Ystyqkól men Quljaǵa barǵan saparlaryna da toqtalady. Avtor Shoqannyń atyn áıgili etken Qashǵar saparyna aıryqsha kóńil bólip, oǵan eńbektiń 13 betin arnapty. Jalpy, kitaptaǵy osy eń úlken bólim 50 betti qurapty. Ásirese, 20-bette berilgen Nıkolaı I patshanyń jarlyǵy meniń nazarymdy aýdardy. О́ıtkeni, buryn-sońdy bul derekti meniń kózim shalmaǵan edi. Úıdegi kitaphanamda Shoqan shyǵarmalarynyń 5 tomdyǵy men taǵy biraz kitaptary bolatyn. Sondyqtan bul qujattan úzindini túpnusqasynan bergendi jón kórdim. « ... Izvestno ı vedomo da býdet kajdomý, chto my Sıbırskogo kadetskogo korpýsa vospıtannıka Chokana Valıhanova v nashı kornety tysıacha vosemsot pıatdesıat tretego goda noıabrıa vosmogo dnıa vsemıolostıveıshe pojalovalı ı ýchredılı: ıako je my sım jalýem ı ýchrejdaem, povevelevaıa vsem nashım poddannym, onogo Chokana Valıhanova za nashego korneta nadlejashım obrazom prıznavat ı pochıtat; ı my nadeemsıa, chto on v sem emý vsemıolostıveıshe pojalovannom chıne tak verno ı prılejno postýpat býdet, kak to vernomý ı dobromý ofıserý nadlejıt». «Dostoın pamıatı lıýdeı» atty bólimde Shoqandy omby­lyqtardyń qalaı qurmetteıtin­digi aıtylady. Kadet korpýsynda ornatylǵan memorıaldyq taqtamen birge ol týraly ekspozısııa da ashylǵanyn jazypty. Shoqannyń atyn tarıhta máńgi qaldyrý maqsatynda 1986 jyly Omby qalasynyń ortalyǵynda­ǵy RKKA-nyń 20 jyldyǵy atynda­ǵy kóshege Sh.Ýálıhanov esimi berilgendigi de nazardan tys qalmapty. Kitap jaqsy bezendirilgen. Oǵan 18 foto berilgen. Osylardyń ishinde biz úshin qundy jádigerdiń biri 2010 jyly Reseıde shyqqan «Chokan Valıhanov» (1835-1865) atty marka ma dep oıladym. Bul tek fılatelıster ǵana emes, jalpy, bizdiń tarıhshylar úshin de qyzǵylyqty dúnıe ekendigi kúmán týdyrmaıdy. О́ıtkeni, KSRO kezinde 1965 jyly Shoqannyń dúnıeden ótýiniń 100 jyldyǵyna oraı memlekettik poshta arysymyzdyń sýreti salynǵan «Ch.Ch.Valıhanov (1835-1865) – kazahskıı ýchenyı – prosvetıtel» degen 4 tıyndyq marka shyǵarǵan edi. Al atalǵan markany (15 rýbl) qazir basqa el Shoqandy taǵy da patsha ofıseriniń kıiminde shyǵarǵanymen, ar jaǵynda qazaqtyń kıiz úıleri men túıe ústindegi adamdar beınelenipti. Qazaqtyń sol kezdegi turmys-tirshiliginen habar beretindeı ulttyq sıpat bar. Tómengi tusyna ROSSIIа. RUSSIA – 2010 dep belgi soǵypty. Sonymen birge, «Narodnyı proekt «Dorogoı Chokana» atty vympelden (60-bet) Shoqannyń týǵanyna 175 jyldyǵyna jáne Ombynyń irgesi qalanǵanynyń 300 jyldyǵyna oraı Omby, Kókshetaý, Syrym­bet dep atalǵan ekspedısııa uıymdastyrylǵanynan habardar bolasyz. Avtor Shoqan atyndaǵy kósheniń bir kórinisi men onyń boıynda Qazaqstan úkimeti ornatqan eskertkishiniń de fotosyn berýdi umytpaǵan. Sondaı-aq, jazýshy Saparǵalı Begalınniń kezinde Máskeýdiń «Detskaıa lıteratýra» atty baspasynan «Chokan Valıhanov» atty kitaby shyqqanyn osy eńbektiń 50-betinde berilgen muqa­badan kórip, endi bilip jatqan jaıymyz bar. Bir sózben aıtqanda, avtordyń «Radýga» atty baspadan shyǵarǵan shaǵyn da bolsa qundy bul eńbegi reseılikterdiń, onyń ishinde ombylyqtardyń Shoqan esimin qalaı ardaqtaıtynyn, oǵan degen kózqarasynyń qanshalyqty ekendiginen birshama habar beretin orny erekshe týyndy demekpiz. Syǵymdalǵan aqparattan-aq birtalaı nársege qanyǵasyz. Janqaltany aıtpaǵanda, tós­qaltańyzǵa da syıyp ketedi. Al endi osyndaı taǵylym alarlyq tamasha shaǵyn kitapty daıyndap, shyǵarýshy adam kim, nemen aınalysady degen oıǵa kelesiz. Bizdiń ǵalamtordan tap­qanymyz mynaý: Alekseı Mı­haılovıch Cheban, 1954 jyly týǵan. 1997-2000 jyldarda F.M. Dostoevskıı atyndaǵy Omby memlekettik ýnıversıtetiniń iskerlik bilim berý ortalyǵynda qyzmet istepti. 2003 jyly «Prız­nanıe v lıýbvı» atty alǵashqy óleńder jınaǵyn shyǵarypty. Sodan beri 8 óleńder jınaǵy men 100 kishkentaı kitaptyń avtory atanypty. 2004 jyldan kásipkerlikpen aınalysatyn kórinedi. Polıgrafııa óneriniń kúrdeli bir túrin meńgergen, basqadaı tulǵalarmen qatar, Shoqandaı asylymyzdy alaqanǵa syıdyratyn kitapqa engizip, áspettegen azamatqa rıza bolyp, shyǵarmashylyǵy jemisti bol­syn degen tilekten basqa aıta­rymyz joq. Jalpy, shaǵyn kitaptar ózi­niń kishkentaı kólemine qara­maı, kitap óneri, baspa men muqa­ba jasaý ónerin tolyqtaı kórsetedi. Alaıda, qazirshe ony kóbinese, kádesyı, tańsyq zat sekildi qabyldaǵanymyzben, biraq úlken estetıkalyq lázzat beretin dúnıe ekendigi aqıqat. Eń bastysy, adam talantynyń keremet shyǵarmalaryn erekshe qyrynan kórsete alatyn, qýanysh syılaıtyn kitap. Kishkentaı ekendigine qaramaı ol adamzat danyshpandyǵynyń ulan-ǵaıyr múmkindigin, oı-aqyly kenishin boıyna syıdyra bilgen kitap atty keremettiń barlyq qasıetterin boıyna saqtaǵan qoımasy. О́mirzaq SULTANOV, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti. ASTANA.