Keler jyly Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń jeńispen aıaqtalǵanyna 80 jyl tolady. Osy mereıtoıdy óz deńgeıinde atap ótý úshin daıyndyq jumystary qazirden bastalyp, josparly, júıeli túrde júrgizilgeni jón. Memleket basshysy Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda: «Jeńistiń 80 jyldyǵyna oraı zertteýler tyń qarqynmen jalǵasady dep senemin. Surapyl soǵys kezindegi aǵa býynnyń óshpes erligi men eren eńbegin urpaq jadynda jańǵyrtý óte mańyzdy. Memleket bul baǵyttaǵy jumysty jalǵastyra beredi», dep atap ótti.
1941 jyldyń maýsymynda bastalyp, úzdiksiz 4 jylǵa, ıaǵnı 1418 kúnge sozylǵan surapyl soǵysqa Keńes odaǵy quramyndaǵy respýblıkalardyń azamattarymen qatar jerlesterimiz de kóp qatysty. Keıingi derekter boıynsha Qazaqstannan maıdanǵa attanǵan 1 366 164 jaýyngerdiń 602 928-i soǵystan qaıtyp oralmady.
Burynǵy Keńes odaǵynyń 27 mıllıonǵa jýyq adamyn jalmaǵan qandy qyrǵynda elimizden attanǵan 500-ge tarta jaýynger 1934 jyly bekitilgen eń joǵary nagrada Keńes Odaǵynyń batyry atanǵan bolatyn, onyń 100-den astamy – qazaq. Soǵys aıaqtalǵannan keıingi jyldary bul ataqty 1946 jyly Qudaıbergen Suraǵanov, 1965 jyly general Sabyr Rahymov, al 1990 jyly Baýyrjan Momyshuly (qaıtys bolǵannan keıin) aldy. Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn Talǵat Bıgeldınov, Leonıd Beda, Ivan Pavlov, Sergeı Lýganskıı eki márte ıelendi. Shyǵystan shyqqan qos juldyz – pýlemetshi Mánshúk Mámetova men mergen Álııa Moldaǵulova da osy joǵary ataqqa laıyqty dep tanyldy.
Keıingi kezeńde, elimiz egemendik alǵaly bergi jyldary birqatar máselege tyń turǵyda, táýelsiz el talaptaryna saı qaraý qajettigi týyndady. Aıtalyq, Keńes odaǵynyń batyry ataǵyna usynylyp, biraq osy laıyqty marapatqa ıe bolmaǵan erlerdiń esimderin izdestirý men halyq jadynda jańǵyrtý, sóıtip tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý maqsatynda qurylǵan «Umytylǵan batyrlar» jobasynyń aıasynda júrgizilgen jumystar nátıjesinde osyndaı 133 maıdangerdiń esimi anyqtaldy. Olar týraly derekter naqtyly tarıhı, arhıvtik qujattar arqyly dáleldendi.
Atalǵan 133 maıdangerdiń segizi atalǵan ataqqa tipti eki retten usynylǵan. Olardyń ekeýi kapıtandar Saǵadat Nurmaǵanbetov pen Seıithan Temirbaev bolsa, árqaısysy bir-bir ret Batyr ataǵyn aldy, al qalǵandaryna eki retinde de berilmegen. Olar – qatardaǵy jaýynger Qudaıbergen Janserikov jáne aǵa serjant Minaıqul Saǵyndyqov, atqyshtar rotasynyń komandıri, leıtenant Qabysh Kóktaev, 248 fashıstiń kózin joıǵan mergen, aǵa serjant Zeıtin Baıjanov, sonymen qatar maıor V.A.Gýtov pen leıtenant V.I.Gýtovskıı.
Shyǵys Qazaqstan oblysy Zyrıan qalasynyń turǵyny, maıor Aleksandr Nesmııanov Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna úsh ret usynylǵan. Úsh retinde de berilmegen.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.Toqaevtyń 2022 jylǵy 6 mamyrdaǵy Jarlyǵymen «1941–1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda kórsetken erligi men qaharmandyǵy úshin úsh batyrǵa – Aleksandr Aleksandrovıch Nesmııanovke, Tóleýǵalı Nasyrhanuly Ábdibekovke jáne Ybyraıym Súleımenovke (qaıtys bolǵannan keıin) erekshe ataq «Altyn Juldyz» jáne «Otan» ordenderin tapsyrý arqyly eń joǵary dáreje «Halyq qaharmany» ataǵy berilgeni belgili. Al 2023 jyly osy mártebeli ataqqa júz jasaǵan aqsaqaldar Ábdiǵalı Qaımoldın men Ivan Gapıch te ıe boldy.
Memleket basshysy aıtqandaı, ótkendi saralap, oǵan shynaıy baǵa berýdiń mańyzy zor. Sol úshin de muraǵat materıaldaryn muqııat zertteı berý qajet. Osy oraıda «Qazaqstannyń qaharman maıdangerleri» jobasy da ulan-asyr is atqaryp jatyr. Endi osy, naqtyly derek kózderinen alynǵan málimetter negizinde der kezinde baǵalanbaǵan batyrlarymyzdyń birqatarynyń erlik isterine qysqa-nusqa toqtala ketsek.
Qudaıbergen Janserikov – 1914 jyly Talǵar aýdanynyń Panfılov aýlynda týǵan. Armııa qataryna Almaty qalasynan shaqyrylǵan Q.Janserikov Sývorov dıvızııasynyń 86-jeke gvardııalyq saperlik batalonynda jaýyngerlik mindetin atqardy. 1941 jyldyń 20 shildesinde toltyrylǵan marapattaý paraǵynda: «Dıvızııa Vısla ózeninen ótken kezde saper Q.Janserikov eki dúrkin snarıad jaryqshaǵy tıip zaqymdanǵan qaıyqty qaıta jóndep, ózenniń arǵy betine 13 ret júzip ótip, parom arqyly qarý-jaraqpen tıelgen 6 júk kóligin, 76 mıllımetrlik 8 zeńbirekti, 250 jaıaý jaýyngerdi ótkizdi» dep jazylǵan. Osy erligi úshin Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylǵan. Biraq Qyzyl Tý ordenimen ǵana marapattalǵan. Mártebeli ataqqa ol 1945 jyldyń 22 aqpanynda ekinshi ret usynylǵan. Bul joly da Batyr ataǵynyń ornyna ekinshi ret Qyzyl Tý ordeni berilgen. Batyr 1947 jyly maıdannan aman-esen elge oralady. 1993 jyly qaıtys bolyp, súıegi Panfılov aýlynan Almatyǵa shyǵa beristegi zıratqa qoıylǵan.
Minaıqul Saǵyndyqov – aǵa serjant. 1942 jyly Almaty oblysynyń Alakól aýdanynan maıdanǵa shaqyrylǵan M.Saǵyndyqov Qyzyl Tý ordendi B.Hmelnıskıı atyndaǵy 136-atqyshtar dıvızııasy 42-saperlik bólimshesiniń komandıri bolyp soǵysqa aralasady. Ol 1944 jyldyń 1 tamyzynda tolassyz jaýǵan oqqa qaramastan, qaıyqpen jaý lageri ornalasqan jaǵaǵa birinshi bolyp júzip ótedi. 2–7 tamyz kúnderi aralyǵynda ol ótkeldegi paromǵa qarý-jaraq jáne artıllerııa zeńbirekterin tıep alyp, jaýǵan oqtyń astynda ózennen 42 dúrkin ótedi. Osy erligi úshin 1944 jyly 8 tamyzda Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylady. Biraq Qyzyl Tý ordenimen marapattalady. M.Saǵyndyqov 1945 jyldyń 31 naýryzynda Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna taǵy da usynylady. Marapattaý paraǵynda: «1945 jyly 27 naýryzda Mertvaıa Vısla ózeninen ótý kezinde bólimshe komandıri M.Saǵyndyqov erekshe batyldyq pen áskerı zerektigin kórsetti. Ol bir saǵat ishinde ózennen 7 dúrkin ári-beri ótip, 40-qa jýyq jaýyngerdi qarsy jaǵalaýǵa jetkizdi. Bul jaýyngerler jaý plasdarmyn basyp alyp, polktiń ózen arqyly ótýine múmkindik jasady» dep jazylǵan. Biraq bul joly da tek Qyzyl Tý ordeni buıyrypty.
Qabysh Kóktaev – gvardııa leıtenanty. Armııa qataryna Pavlodar oblysynyń Ertis aýdanynan áskerge shaqyrylyp, Sývorov dıvızııasy 1033-atqyshtar polki 5-atqyshtar rotasynyń komandıri mindetin atqardy. Ol 1944 jyly 9 tamyzda Vısla ózeninen ótý kezinde rotasyn bastap, jaǵaǵa birinshi bolyp jetip, qalǵan jaýyngerlerdiń batys jaǵalaýdaǵy plasdarmǵa sátti ornalasýyn qamtamasyz etedi. Osy erligi úshin Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylady. Biraq Lenın ordenimen marapattalady. Leıtenant Q.Kóktaevtyń marapattaý paraǵynda: «Joldas Kóktaev basqarǵan rota 1945 jyldyń 27 qańtarynan 28 qańtaryna qaraǵan túnde jaýdyń eki atý núktesin jáne rotaǵa jýyq jaýyngerin jartylaı joıdy. 28 qańtarda onyń rotasy plasdarmdy jaýdyń ishki jaǵyna qaraı 4 shaqyrymǵa, maıdan boıymen 2 shaqyrymǵa keńeıtti. Basyp alynǵan trofeıler: 3 jeńil avtokólik, 5 júk kóligi jáne 10 nemis jaýyngeri», dep jazylǵan. Osy erligi úshin ekinshi ret Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylǵan. Biraq bul joly da Qyzyl Tý ordenin ǵana alǵan. Q.Kóktaev 1945 jyldyń 20 sáýirinde Polshany azat etý kezinde qaza tapty.
Zeıtin Baıjanov – gvardııa aǵa serjanty. Baıanaýyldyq mergen Z.Baıjanov maıdan jolyn 1941 jyly 61-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasy, 187-gvardııalyq atqyshtar polki mergender bólimshesiniń komandıri bolyp bastady. Alǵashynda 120 mm mınomet batareıasynda qarapaıym júrgizýshi boldy. Keshikpeı mergen myltyǵyn qolǵa alady. Tipti tálimger-mergen dárejesine kóteriledi. 1942 jyldyń 25 qarashasynan bastap, úsh aıdyń ishinde ol 50 mergendi daıarlap shyǵarady. 1943 jyldyń 25 maýsymynda Z.Baıjanov Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynyldy. Biraq Qyzyl Juldyz ordenimen marapattaldy. Tálimger-mergen Z.Baıjanov 1943 jyldyń sáýir aıynan bastap az ǵana ýaqyt ishinde 72 mergendi daıarlady. Onyń jeke qujatynda: «Jaýynger Baıjanov daıyndaǵan mergender toby 632 nemis jaýyngeri men ofıserin joısa, jeke ózi jaýdyń 248 jaýyngeri men ofıserin joıdy» degen joldar bar. Osy erligi úshin ekinshi márte Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylady. Biraq Lenın ordenimen marapattalǵan.
Batyr Baýkeńniń: «Shyndyq qashanda keledi, biraq sál keshigip keledi», degen sózi bar. Osy oraıda joǵaryda aty atalǵan, Batyr ataǵyna eki ret usynylyp, ala almaǵan erjúrek atalarymyzǵa da Jeńis merekesi qarsańynda «Halyq qaharmany» ataǵyn berse, artyq bolmas edi.
Biz Keńes odaǵynyń batyry ataǵyna eki ret usynylǵan maıdangerlerdi ǵana sóz ettik. Bir ret usynylǵandardyń qarasy tipti mol. Aıtalyq, mergen, gvardııa serjanty Ábdihalyq Qabdýlov 1942–1944 jyldary 215 fashıstiń kózin joıǵan. Sonymen qatar jaýdyń 400-ge jýyq soldaty men ofıserin ajal qushtyrǵan mergender tobyn daıarlaǵan. 1944 jyly 21 shildede erlikpen qaza tapqan.
89-atqyshtar dıvızııasy 526-atqyshtar polkiniń bólimshe komandıri, aǵa serjant Qurmanǵalı Jaqsymbaev maıdanǵa 1944 jyly Qaraǵandy áskerı komıssarıatynan shaqyrylǵan. Sevastopol mańynda bolǵan shaıqasta ózin naǵyz batyr retinde kórsetken. Avtomatshylar bólimshesimen jaýdyń transheıasyna basyp kirip, jaýdyń 22 jaýyngeri men ofıseriniń kózin joıǵan.
Aty ańyzǵa aınalǵan ushqysh, gvardııa kapıtany Baıtursyn Esirgepov 1941 jyldyń shildesinen 1945 jyldyń mamyryna deıin soǵysqa qatysa otyryp, 174 sátti jaýyngerlik ushý jasaǵan.
Tankishiler de erekshe kózge túsken. Gvardııa aǵa leıtenanty Jumash Rahmetovtiń jaýyngerlik esebinde joıylǵan 4 nemis tanki, túrli kalıbrdegi 15 qarý, 36 dzot, 6 mınomet, 19 pýlemet, 300 nemis soldaty men ofıseri bar. 1942 jyly 24 jeltoqsanda Vereısta kenti úshin bolǵan shaıqasta gvardııa aǵa leıtenanty J.Rahmetov manevr jasap, kútpegen jerden shabýyl uıymdastyryp, jaýdyń 2 tankisin, 7 pýlemettik bekinisti jáne 60-qa jýyq fashısti atyp túsiredi. Osy shaıqasta aýyr jaralanyp, qaza bolady.
Kýtýzov brıgadasynyń 9-mehanıkalandyrylǵan Qyzyl Tý ordendi Varshava polkiniń tank komandıri, kishi serjant, atyraýlyq azamat Sada Dúısenbekov – birinshi bolyp Berlındegi Bısmark-shtrassege basyp kirgen jaýyngerlerdiń biri. Onyń marapattaý paraǵynda: «1945 jyly 17 sáýirde Býslov aýdanynda ótken túngi shabýyl kezinde Dúısenbekovtiń tankisi birinshi bolyp jaýdyń qorǵanysyn buzyp ótip, 1 zenıttik batareıany, 2 tankige qarsy qarýdy, 35 avtokólik pen 30 nemis soldaty men ofıserin joıdy» dep jazylǵan. Sodan keıin, 1945 jyly 1 mamyr kúni 3 nemis tankisin joıyp, barrıkadany eńserip, sonymen qatar 50 fashısti jer jastandyrǵan. Berlınniń ortalyǵynda ótken shaıqasta 115 nemisti tutqynǵa túsirgen.
Aty atalǵan azamattardyń barlyǵy Batyr ataǵyna usynylyp, biraq ala almaǵan, túrli ordenmen ǵana marapattalǵan. Bul tizimdi jalǵastyra berýge bolady. Aıta ketý kerek, bul – baǵalanbaǵan batyrlardyń bir bóligi, marapattaý paraqshasy tiziminen tabylǵan maıdangerler ǵana.
О́kinishke qaraı, osy qaharmandardyń esimi, erlik isteri negizinen jaqyn týystarynan basqa adamdarǵa jaqsy tanys emes. Basqa, Batyr ataǵyna ıe bolǵan otandastarymyz sııaqty, mektepter, kósheler men aýyldarǵa esimderi berilmegen. Otqa oranǵan ómir joldary týraly jetkilikti dárejede aıtylmaǵan, jazylmaǵan, dáriptelmegen. Búgingi beıbit kún úshin janyn qıǵan sol arystarymyzdyń esimderin qaıta jańǵyrtyp, erlikterin ulyqtaý – barshamyzdyń abyroıly boryshymyz. Olardyń barlyǵy – el jadynda máńgi saqtalýǵa laıyq naǵyz qaharmandar.
Jeńis merekesi qarsańynda óz tarapymyzdan birneshe usynys bildirsek deımiz: atalǵan batyrlardyń esimderin máńgi este qaldyrý jónindegi keshendi is-sharalar jospary jasalsa, olar týraly derekti kitaptar shyǵarylsa, fılmder túsirilse, arystardyń týǵan jerlerinde, aýyldarynda memorıaldyq eskertkishter, taqtalar ornatylsa, taǵysyn taǵylar.
Joǵaryda atalǵan is-sharalardyń barlyǵy elimizdiń bolashaǵy – óskeleń urpaqty patrıottyq rýhta tárbıeleýge de erekshe septigin tıgizedi. Erlik eshqashan umytylmaq emes, uran bolyp jalǵasa beredi. Sózimizdi Memleket basshysynyń júrekjardy lebizimen bastap edik, taǵy bir túıindi sózimen aıaqtaǵymyz keledi: «Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy batyrlardyń erligi – búgingi jáne bolashaq Otan qorǵaýshylar úshin shynaıy úlgi-ónege».