Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jaqynda ótken Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysynda ǵylymnyń áleýetin tabıǵı apattardy boljaýda barynsha paıdalaný mańyzdy ekenin atap ótti. Osy oraıda biz Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýtynyń basshysy, geografııa ǵylymdarynyń doktory, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Ahmetqal Medeý myrzamen áńgimelesken edik.
– Ahmetqal Rahmetýllauly, birden máselege kóshsek, ózińiz biletindeı, qazir elimizdiń kóp bóligin sý basty. Apatty jaǵdaılar jóninde ne aıtasyz? Máseleniń mánisi nede, sheshimi qandaı?
– Búgingi tańda memleket tabıǵı apattyń saldaryn eńserý boıynsha qabyldap jatqan keshendi sharalar zardap shekken óńirlerdiń turǵyndarynan, búkil qoǵamnan túsinistik pen qoldaý taýyp otyr. Osyndaı tabıǵı apattar búkil álemde bolyp jatqany málim. Ár el ártúrli daıyndyq deńgeıinde sý tasqyny qubylystaryna qarsy kúresedi. Biz osydan sabaq alyp, túzetýler jasap, erte eskertý júıesin engizýge daıyn bolýymyz kerek. Sondaı-aq qaýipti sý tasqyny qubylysynyń paıda bolý, áser etý qaýpin baǵalaý jáne azaıtý maqsatynda is-sharalardy iske asyrý boıynsha resýrsty der kezinde jumyldyra bilýimiz qajet. Qoıylǵan mindetterdi sheshý boıynsha ǵylymı negizdeme bolǵany jón. Júıeli sheshim qabyldaýdaǵy mańyzdy qadam – Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligin qurý. Sý resýrstary men sý sharýashylyǵy boıynsha bilikti mamandardyń tapshylyǵyna da nazar aýdarǵan abzal. Joǵary oqý oryndary suranysqa ıe mamandyqtar boıynsha bilim baǵdarlamalarynyń mazmunyn qaıta qaraýy kerek. Osyǵan baılanysty Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Qurlyq gıdrologııasy kafedrasyn qaıta jańǵyrtyp, al memleket joǵary oqý oryndaryna kafedralardy materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etýge, jańa zerthanalar ashýǵa kómek kórsetýge tıis. О́tken jyly 8 jetekshi joǵary oqý orny men ǵylymı zertteý ınstıtýty (Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti, Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıteti, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý ýnıversıteti, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti, Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýty, Sý sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty, Ý.M.Ahmedsafın atyndaǵy Gıdrogeologııa jáne geoekologııa ınstıtýty, Ortalyq Azııa óńirlik glıasıologııalyq ortalyǵy) sý qaýipsizdigi men sý resýrstaryn basqarýdyń ózekti máseleleri boıynsha birlesken zertteýler júrgizý maqsatynda konsorsıýmǵa birikti.
– Siz basqaryp otyrǵan sý qaýipsizdigi máselelerin zertteýmen shuǵyldanatyn ınstıtýttyń, ondaǵy ǵalymdardyń qazirgi kúrdeli máseleni sheshýde óz áleýetin paıdalanatyn sát týyp turǵandaı. Instıtýt qazir nemen aınalysyp jatyr?
– Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine qarasty «Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýty» AQ Úkimettiń qaýlysymen 2019 jyly eń kóne akademııalyq ǵylymı zertteý mekemeleriniń biri sanalatyn Geografııa ınstıtýtynyń bazasynda quryldy. Instıtýt qyzmetiniń negizgi baǵyttary memleket pen qoǵam tarapynan suranysqa ıe tórt blokty qamtıdy: sý resýrstaryn baǵalaý jáne boljaý, qaýipti tabıǵı ekzogendik úderisterdi baǵalaý jáne boljaý; respýblıkanyń tabıǵı-resýrstyq áleýetin baǵalaý; sıfrlandyrý, atlasqa jáne web-kartaǵa túsirý. Instıtýttyń zertteý nátıjeleri belgili jáne suranysqa ıe. Elimizdiń ornyqty damýyna sý resýrstarynyń óte ózektiligin, odan keletin qaýipti eskere otyryp, ınstıtýt sý resýrsy men tabıǵı qaýip boıynsha jumystardyń nátıjelerin usynady. Instıtýt dástúrli túrde seldi, kóshkindi, qar kóshkinin, taýdyń opyrylýyn zertteýmen aınalysady. Bul zertteýlerdiń nátıjesi keńinen tanymal jáne tájirıbege engizilgen.
Sýretti túsirgender – Amanqul Dúısenbaev, ErkebulanÚKIBAEV
– Naqty nátıjeni aıta alasyz ba? Instıtýt osy sý máselesine qatysty nendeı zertteýler júrgizdi? Qorytyndysy qalaı?
– Instıtýt sý seriktesteriniń qatysýymen «Sý resýrstaryn baǵalaý, klımattyq jáne antropogendik shartty ózgerister jaǵdaıynda Qazaqstannyń tabıǵı sýlaryn paıdalaný boljamy» taqyrybynda iri pánaralyq baǵdarlamasyn ázirlep, oryndady. Zertteý nátıjesine sáıkes respýblıkada keńinen qoldanylatyn «Qazaqstannyń sý resýrstary: baǵalaý, boljaý jáne paıdalaný» atty 30 tomdyq monografııasy jarııalandy. Elimizde barlyq sý máselesin, ony sheshý joldaryn qamtıtyn osyndaı keshendi zertteýler buryn júrgizilmegen. Osy baǵdarlamany oryndaý barysynda ınstıtýt elimizde alǵash ret halyqty, ekonomıka salalaryn turaqty sýmen qamtamasyz etý strategııasyn ázirledi. Sondaı-aq sý qaterin sáıkestendirý negizinde sý qaýipsizdiginiń biregeı tujyrymdamasyn daıyndady. Bul tujyrymdama jańa sý paradıgmasy «suranysty» basqarý men «resýrsty» basqarýdyń úılesimi, júıelik mindetterdi, nysanaly ındıkatorlardy, túıindi is-sharalardy qamtıtyn is-qımyl baǵdarlamasy negizinde ázirlendi. Atalǵan tujyrymdama Memleket basshysynyń 2020 jylǵy 19 qarashadaǵy tapsyrmasyna sáıkes «Qazaqstan Respýblıkasynyń sý qaýipsizdigi: Aral-Syrdarııa transshekaralyq alaby» iri Pánaralyq ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamasyn oryndaý kezinde iske asyryldy. Baǵdarlamany sátti oryndaýǵa júıeishilik aqparattyq baılanys arqyly biriktirilgen 9 táýelsiz kishi baǵdarlamanyń modýldik qurylysy tujyrymdamasy usynyldy. Osyǵan qatysty baǵdarlamanyń taqyryptyq tapsyrmalary turǵysynan alǵash ret kelesi nátıjege qol jetkizildi: aımaqtyq klımattyń ózen aǵynynyń ózgerýine áseri anyqtaldy; 2030, 2040, 2050 jyldarǵa arnalǵan úsh ssenarıı boıynsha aǵynnyń boljamdy normadan azaıýy anyqtaldy; muzdyqtardyń aýdany boıynsha jylyna 0,74%-ǵa, kólemi 1%-ǵa qysqarýy belgilendi; shekaradan aǵyp jatqan aǵynnyń jartysynan kóbi sýarý alqaptarynan shyǵatyn qaıta óńdelgen las sýdan turatyny belgili boldy. Barlyq parametr boıynsha sýdyń quramyndaǵy zııan zattardyń mólsheri Kishi Aralǵa qaraı kóbeıe beredi.
– Aral-Syrdarııa alaby dedińiz ǵoı, Qyzylorda oblysynda sýdy óte kóp qajet etetin kúrish alqaptaryn azaıtý jumysy biraz jyldan beri júrgizilip keledi. Syrdarııanyń sýyn únemdeýdiń ǵylymı negizdelgen taǵy qandaı joldary bar?
– Instıtýt júrgizgen zertteýdiń nátıjesi kórsetkendeı, Aral-Syrdarııa alaby boıynsha, onyń ishinde el aýmaǵynda sý resýrsy óte tıimsiz paıdalanylady. Sýarýdyń joǵary deńgeıi, magıstraldyq arnalarda sýdyń joǵalýy baıqalady. Sýdy únemdeý múmkindigi bar. Biz ımıtasııalyq matematıkalyq modeldeý ádisnamasyn paıdalana otyryp, 2050 jylǵa deıingi kezeńge sý resýrsynyń Syrdarııa ózeniniń transshekaralyq alabynyń halqyn, ekonomıkasyn turaqty sýmen qamtamasyz etýdiń keleshektegi ssenarıılerin ázirledik. Syrdarııa ózeniniń transshekaralyq alabyn (Qazaqstan bóligi) sýmen qamtamasyz etý júıelerin damytýdyń sý qaýipsizdigi krıterııleri boıynsha baǵalaý men sheshimder qabyldaýdy qoldaý quraly (Imıtasııalyq dınamıkalyq-stohastıkalyq model) quryldy. Sıfrlyq dınamıkalyq-stohastıkalyq modeldeý tehnologııasyn paıdalana otyryp, júıeli taldaý jasaldy. Sonyń negizinde shekaralas Ortalyq Azııa memleketteri aýmaǵyndaǵy klımat pen sharýashylyq qyzmettiń ózgerýine baılanysty ózen aǵysy ózgerýiniń ártúrli ssenarııi kezinde transshekaralyq Aral-Syrdarııa alabynda elimizdiń halqyn, ekonomıkasyn turaqty sýmen qamtamasyz etý boıynsha ǵylymı-negizdelgen usynymdar ázirlendi. Usynymdar memleketaralyq sý bólý, sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn jetildirý (ózen aǵynyn aýmaqtyq bólý jáne retteý), sýarmaly eginshilikti qarqyndatý, ózen atyrabyn sýlandyrý, Soltústik Aral teńizin saqtaý máselelerin qamtıdy. Osy zertteý nátıjeleri boıynsha alǵash ret Aral-Syrdarııa alaby boıynsha 9 tomdyq monografııa daıyndalyp, jaryqqa shyqqaly tur. Mamyr aıynyń ortasynda ınstıtýt elimizdiń sý máselesine qatysty barlyq ýákiletti bılik uıymy ókilderin shaqyra otyryp, dóńgelek ústel ótkizýge nıetti.
– Bizde ózen-kól kóp, teńizimiz de bar. Biraq soǵan qaramastan sý sonshalyqty jetkiliksiz. Nege?
– Elimiz úshin sý shekteýli resýrsqa jatady. Barlyq derlik transshekaralyq alaptyń tómengi aǵysynda ornalasqan el transshekaralyq ózenderdiń joǵarǵy bóliginde ornalasqan kórshilerimizdiń Sý sharýashylyǵy saıasatyna qatty táýeldi. Sý tapshylyǵynyń qalyptasýyna aımaqtyq klımattyq ózgerister de áser etedi. О́zen aǵynynyń resýrsy 1965 jyldan 2020 jylǵa deıin jylyna 20-28 km3-ke, is júzinde Ertis ózeniniń aǵynynyń mólsherine azaıǵany anyqtaldy. Respýblıkanyń ózen aǵynynyń resýrstaryn boljamdy baǵalaý optımızm týdyrmaıdy. Antropogendik jáne klımattyq ózgeristerdiń áserinen olardyń 2030 jylǵa qaraı 9-ǵa, al 2050 jylǵa qaraı 19 km3/jylǵa azaıýyn kútý kerek. Bul derekter jalpy Dúnıejúzilik banktiń qorytyndysymen baılanysty.
– Eldegi apattyq jaǵdaıǵa qaıta oralsaq, ınstıtýt tasqynǵa qatysty qandaı qyzmet usyna alady?
– Sý tasqynynyń shıelenisken jaǵdaıyna baılanysty elimizdiń ózenderinde apatty sý tasqyny 50-100 jylda bir ret, aǵymdaǵy sý tasqyny jyl saıyn bolatynyn atap ótken jón. Instıtýt qaýipti tabıǵı táýekeldi basqarý tujyrymdamasyn jasady. Bul – ámbebap, ony sý tasqyny qaýpin azaıtýǵa baǵyttalǵan ǵylymı negizdelgen basqarý is-sharalaryn ázirleýdiń negizi retinde qarastyrýǵa bolady. Bir aı ishinde Batys Qazaqstan óńirinde ekstremaldy tasqyn sýdyń qalyptasý erekshelikterin, olardyń áleýmettik-ekonomıkalyq maqsattaǵy nysandarǵa teris áserin barlaý úshin ınstıtýttyń eki ekspedısııalyq jasaǵy jumys istedi. Budan basqa, qazirgi ýaqytta 2 sarapshy-gıdrolog Atyraý oblysynyń sý tasqynyna qarsy shtabynda jumys istep jatyr. Instıtýt jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, gıdrologııalyq kúrdeli máselelerdi jan-jaqty zertteýge daıyn. Bul rette Almaty qalasy, Tekeli qalasy, Almaty oblysynyń ákimdikterimen osy baǵytta jumys isteý tájirıbemiz bolǵanyn aıta ketkimiz keledi.
Áńgimelesken –
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»