Qazaq memleketiniń budan keıingi tórt ǵasyrlyq shejiresinde halqymyzdyń qasıetin arttyryp, irgeli eldigin óristetýge uıytqy bolǵan iri tarıhı tulǵalarymyz: Qasym han, Haq-Nazar han, Táýekel han, Eńsegeı boıly er Esim han, Salqam Jáńgir han, Áz-Táýke han, Abylaı han, kókjal Kenesary han gazetimizdiń aldyńǵy nómirinde sóz etken Áz-Jánibek hannyń tikeleı urpaqtary bolyp keledi.
Atamekeninde azattyq týyn kóterip, derbes irgeli handyq qurǵan qazaq halqynyń talaıym taǵdyr alǵa tartqan tar jol, taıǵaq keshýleri osymen támam bola qalǵan joq. Táýelsiz jas memlekettiń bitispes qas dushpanyna aınalyp, kek qýǵan Ábilhaıyr hannyń nemeresi Muhammed Shaıbanımen julqylasqan soǵys otyz jyldan astam ýaqytqa sozyldy.
Bul qankeshý shaıqastar Kereı hannyń uly Buryndyq hannyń (1480-1511) tusynda asa shıelenisken sıpat aldy. Áz-Jánibek han qaıtys bolǵannan keıin Qazaq handyǵynyń bıligi Kereı hannyń uly Buryndyqtyń ıeligine kóshedi. Bul – 1480 jyldyń shamasy bolatyn. Keshegi Kók Orda ulysynda, Deshti Qypshaq dalasynda azattyq kúresin bastap, Táýelsizdik týyn tikken Qazaq handyǵy osy shırek ǵasyr ýaqytta tórt taǵanyna nyq turyp, tóńiregindegi elderdi sanasýǵa májbúr etken irgeli memleket retinde qalyptasyp aldy. Aqylyna iskerligi saı Áz-Jánibek ózi dara handyq qurǵan jeti jyl ishinde memlekettiń qurylymyn, basqarý jáne zańdyq júıesin, áskerı tártibin jasap, berik ornyqtyryp ketti.
Qazaq handyǵynyń alǵashqy basqarý júıesinen keıingi kezeńderine deıin jalǵasqan ozyq úrdis alǵash osy Áz-Jánibek qaldyrǵan zańdarda naqty kórinis tapsa kerek. Onyń ishinde erekshe kóńil aýdararlyǵy – handyq bıliktiń ákeden balaǵa emes, aǵadan inige kóshýi. Ol – aǵaıyn arasyndaǵy alaýyzdyqty boldyrmaı, týystyqty berik jalǵastyrýǵa, ininiń aǵany, kishiniń úlkendi qurmet tutýyna negizdelgen ulttyq dástúrdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan kóregendik saıasat edi. Ol – sonaý Túrik qaǵanaty kezeńinen ulttyq qanymyzǵa sińgen izgilikti úrdistiń laıyqty jalǵasy bolatyn. Oǵan kónedegi VIII ǵasyrdan bizge jetken Bilge-qaǵan eskertkishindegi «Áýeli ákeler qaǵan boldy, odan soń inileri qaǵan boldy, sodan keıin balalary qaǵan boldy» degen qasıetti shejire jazýlary aıqyn dálel.
Tórt ǵasyr boıy dáýirlegen Qazaq handyǵynyń alǵashqy «altyn ǵasyry» tarıhynda osy bir ulaǵatty úrdisti barynsha buljytpaı ustaýǵa kúsh salynǵany anyq baıqalady. Áz-Jánibektiń ózinen týǵan Mahmut, Erenshi, Ádik, Qasym, Janysh, Tanysh sııaqty el ishinde estiligimen de, erligimen de attary shyqqan, óńkeı syrttan toǵyz uly bola tura, han taǵynyń aǵa balasy – Kereıdiń uly Buryndyqqa berilýinen de osy babalar dástúrin jańa memlekettiń zańdarynda ornyqtyryp, urpaqqa ulaǵat etip qaldyrý maqsatynan týǵan izgilikti úrdistiń naqty jalǵasyn kóremiz. Danagóı ákeniń parasatty ónegesine sózsiz baǵynǵan toǵyz sultan ata dástúrin berik ornyqtyryp, qazaq eliniń mereıin asyrdy. Olardyń eshqaısysy Buryndyq hannyń aldynda teksizdik tanytpady. Tipti, sol kezdiń ózinde aıbary asqan, «taqsyz han» atanǵan Qasym sultannyń ózi de Buryndyq hanǵa qarsy kelmedi.
Osy ulaǵaty zor ozyq dástúrdi sol zamannyń tarıhshylary da: «Bir kezde óz ákesi Jánibek Kereı hannyń bıligine bas urǵany sııaqty, Qasym da Buryndyq handy ulyq tutty», – dep erekshe mán bere jazǵan. Buryndyq han bılik qurǵan kezeńde Qazaq handyǵy ata jaýlarynyń úzdiksiz júrgizgen basqynshylyq soǵystaryna kúırete soqqy bere otyryp, el irgesin de keńeıte tústi. Qazaq handyǵy Kók ordanyń baıyrǵy astanasy Syǵanaq qalasymen birge Syrdarııanyń jaǵasyndaǵy strategııalyq mańyzy zor Sozaq, Saýran, Arkók, Úzkent, Aqqorǵan sııaqty qalalary men shuraıly aımaqtaryn ózine qaratty. Sonymen birge, qasıetti Túrkistan, ataqty Saıram, ejelgi Otyrar qalalary dushpandardyń kóz qurtyn jegen qazaq memleketiniń ıeligi edi. Syrdarııa boıyndaǵy baı qalalardy jaýlap alý jolynda bitispes qandy shaıqastar júrgizgen Qazaq Ordasynyń qas jaýy – Muhammed Shaıbanı boldy.
Sol sııaqty Ámir Temir áýletinen shyqqan Ámir Muhammed Mázıt Tarhan han men Moǵolstan bıleýshisi Júnis han da qazaqtardyń strategııalyq mańyzy zor baı qalalaryn ózderine qaratyp alýdy kóksedi. Muhammed Shaıbanı Syrdyń boıyndaǵy qalalardy basyp alý jáne atasy Ábilhaıyrdyń Deshti Qypshaqta qulaǵan ústemdigin qaıta ornatý úshin qazaqtarmen 30 jyl úzdiksiz soǵysty. Bul soǵystarda ol birde Ámir Temir áýletterine, birde Noǵaı odaǵyna, birde Moǵolstan handaryna ıek artty. Shaıbanı han óziniń osy pıǵylyn qaıtken kúnde júzege asyrý úshin Qazaq eline tórt ret joıqyn basqynshylyq joryq jasady.
1509 jyly Muhammed Shaıbanı muzdaı qarýlanǵan 100 myń áskermen qańtardyń qaqaǵan qysynda Syrdarııanyń muzynan ótip, Áz-Jánibektiń uly Janysh sultannyń ulysyna shabýyl jasady. Qamsyz jatqan beıbit eldi qyryp-joıyp, Arkók, Úzkent, Túrkistan (Iаsy) qalalaryn basyp alyp, Janysh sultannyń qystaýlary Qarabdalǵa jetedi. Tosyn jaýǵa qarsy Janysh sultan búkil ulysyn kóteredi. Sol kezde Janysh sultan ulysynda barlyǵy 100 myńdaı halyq bar eken, sodan 30 myńdaı azamat atqa qonyp, qanquıly jaýǵa qarsy turypty. Kúsh teń emes edi. Biraq Janysh sultan bastaǵan qazaq áskeri basqynshylarmen shaıqasta týǵan jerdiń árbir qalasy men qyrat-qyrqasy úshin bastaryn báıgege tikti. О́zderinen úsh-tórt ese kóp jaýmen jantalasa arpalysqan Janysh sarbazdary Shaıbanı qosyndarynyń qataryn seldiretip-aq tastady. Biraq kenetten soqtyqqan kóp jaý degenin jasady. Uzaq qantógis shaıqastan keıin qazaq áskeri túgeldeı maıdan dalasynda qaza tapty. Janysh sultannyń jaýjúrek balasy Ahmet te osy soǵysta mert boldy. Muhammed Shaıbanıdiń jartylaı qansyraǵan yzaly áskeri beıbit jatqan qazaq halqyn qyryp-joıyp, myńdaǵan bala-shaǵasyn quldyqqa, qyz-kelinshekterin kúńdikke aldy. Jaý qolyna túsken mal-múlik te qısapsyz edi. Shaıbanı áskeriniń quramynda bolǵan, keıinnen “Mıhmannama ı-Buhara” atty asa qundy tarıhı eńbek jazǵan tarıhshy Fazlallah ıbn Rýzbehannyń aıtýy boıynsha, qazaqtardyń bala-shaǵalary men júkterin artyp, kóship júre beretin “jyljymaly úıleriniń” (arba ústine tigilgen kıgiz úıli kúımeler) ózinen on myńnan astam úı olja bolǵan. Úıir-úıir jylqy, tabyn-tabyn túıe men qoı qoldy bolǵan. Jeńiske jeligip, ońaı oljaǵa qunyqqan Muhammed Shaıbanı Qazaq handyǵyn birjolata talqandap, ata kegin qaıtarý úshin 1510 jyly taǵy qys aıynda óziniń sońǵy, tórtinshi joıqyn joryǵyna shyqty. Bul joly da Syrdarııany kókteı ótip, beıbit qazaq qalalary men aýyldaryn qyryp-joıyp, áskeriniń negizgi bóligin Saryarqaǵa attandyrady. Jaýdyń bir jyl burynǵy basqynshylyq joryǵynan sabaq alǵan qazaq jurty qamsyz emes edi.
Jaýjúrek qolbasshy Qasym sultan «jaý qosyndary qaı qıyrdan, qaı mezgilde tıisedi» degendeı áskerin tomaǵa-tuıyq ustap, Ulytaýdaǵy ordasynda jatqan bolatyn. «Attan!» degen alǵashqy jaýshy habarynan keıin-aq Moıynsyz Qasen batyr bastaǵan áskeriniń alǵashqy legin jaýǵa qarsy attandyrady. Jaýjúrek bahadúr Moıynsyz Qasen jaý qosyndaryn Kishitaý mańynda qarsy alady. Qazaq sarbazdary Muhammed Shaıbanıdiń balasy Temir men nemeresi Ubaıdolla sultandar bastaǵan basqynshylardyń tas-talqanyn shyǵardy. Úreılengen jaýdy túre qýyp, kóp shyǵynǵa ushyratty. Áskerdiń qaldyǵy Syr boıyndaǵy Kók Kesene bekinisinde jatqan Shaıbanı qosyndaryna kelip qosylady. Shaıbanı áskeriniń basyn qurap úlgergenshe qazaqtardyń negizgi jasaǵyn bastap, Qasym sultan basqynshylardy qorshaýǵa alady. Keskilesken shaıqas uzaqqa sozyldy. Týǵan jerin qanǵa bóktirgen jaýǵa degen kek jigerlendirgen qazaq sarbazdary Shaıbanıdiń esin jıǵyzbady. Ońaı olja qýyp kelgen on myńdaǵan basqynshylar jer jastandy. Bar áskerinen aırylǵan Muhammed Shaıbanıdiń ózi bas saýǵalap, zorǵa qashyp qutylady (Muhammed Haıdar Dýlatı, «Tarıh-ı-Rashıdı»).
Otyz jyl boıy qazaq dalasyna dúrkin-dúrkin soǵys ashyp, beıbit eldiń berekesin qashyrǵan Muhammed Shaıbanıdiń saǵy múlde syndy. Kir jýyp, kindik kesken atamekenderin eshbir jaýǵa taptatpaıtyndyqtaryn is júzinde dáleldegen qazaq halqynyń qaısarlyǵyn ata jaý da eriksiz moıyndady. Ǵulama tarıhshy Fazlallah ıbn Rýzbehan: «Bul qazaqtar – ózderiniń qaıtpas erligimen de, qýat-kúshimen de búkil álemge tanylǵan halyq. Eger qazaqtar rýly elimen bas qurap, tý kóterip, ýaqytynda shep túzeı alsa, eshbir jaýǵa aldyrmaıdy», dep súısine jazdy. Sol kezdiń tarıhshylary orta ǵasyrlyq iri memlekettiń irgetasyn qalaǵan, Ábilhaıyr áýletiniń quldyraǵan bedelin qaıta kótergen bilikti han, búkil ómirin jaýgershilikpen ótkizgen daryndy qolbasshy dep baǵalaǵan Muhammed Shaıbanıdiń qazaqtarmen soǵysta shyn saǵy synyp, baǵy taıdy. Burynǵy kúshinen de, bedelinen de aıyrylyp, qaıta ońala almady. Qazaq eline jasaǵan osy sońǵy joryǵynan soń shamaly ýaqyt ótkennen keıin burynǵy uly qosyndarynyń qalǵan-qutqanymen eline tıisken Iran áskerlerimen qarsy soǵysta qorshaýǵa tústi. Ismaıl shahtyń áskerleri Shaıbanı qosyndaryn túgeldeı derlik qyryp jiberdi. Muhammed Shaıbanıdiń ózi osy soǵysta Merv qalasynyń túbinde qaza tapty.
Muhammed Shaıbanı ólgen soń, onyń urpaqtary bılikke talasyp, ózara abyroısyz qyrqysqa tústi. Budan bylaıǵy shırek ǵasyrǵa taqaý ýaqytta Orta Azııa taq talasy úshin bolǵan qankeshý soǵystyń ortalyǵyna aınaldy. Otyz jylǵa sozylǵan basqynshylyq soǵysqa qarsy turyp, Orta Azııa ámirshisi Muhammed Shaıbanıdi birjolata talqandaǵannan keıin Qazaq handyǵynyń mereıi ósip, ataq-dańqy tórtkúl dúnıege tegis tarady. Syr boıynyń qos jaǵalaýyna qonys tepken qalalardyń barlyǵy Qazaq ordasyna qarap, beıbit ómir qalyptasty. Qazaqtyń jeńimpaz áskeriniń bas qolbasshysy Qasym sultannyń ataǵy bir jaǵy Máskeý knıazdigine, bir jaǵy Iran men Úndistanǵa jetti.
О́zara jaýlasqan Orta Azııa bıleýshileriniń arasyndaǵy bitispes kıkiljińdi Qasym tıimdi paıdalanyp, qazaq eliniń shyrqyn buzatyndaı bul jaqtan eshqandaı qaýiptiń bolmaýyna qol jetkizdi. Qazaq handyǵynyń irgesi nyǵaıyp, halqy beıbit tirshiliktiń berekesin kórdi. Buryndyq han Qazaq ordasynyń ishinde eshqandaı alaýyzdyq boldyrmady. Ol Áz-Jánibek hannyń ulaǵatyn jalǵastyrýshy Qasym sultan bastaǵan jaýjúrek týystarynyń kómegine súıene otyryp, eliniń bosaǵasy bekip, berekesi artýyna tıimdi jaǵdaı jasaı bildi. Áz-Jánibek qaldyrǵan irgeli handyqtyń kúsh-qýatyn odan ári arttyryp, nyǵaıta tústi. Ata kegin qýǵan Muhammed Shaıbanıdiń otyz jyldyq basqynshylyq soǵysyna tótep berip, bitispes jaýdy tize búktirdi. Otyz jyl bılik qurǵan Buryndyq han bar ómirin eliniń táýelsizdigin saqtap, birligin berik qylý jolynda bel sheshpeı, at ústinde ótkerdi. Ol atalary mıras etip qaldyrǵan qasıetti taqqa da, qazaq eliniń qoly jetken azattyqqa da qylaý túsirgen joq. Ejelden erkindik ańsaǵan halqymyzdyń tarıhynda Qazaq memleketiniń irgesin shaıqaltpaı, jan-jaqtan kóz alartqan basqynshylarǵa taba qylmaı, táýelsizdik muratyn bıik ustap, el birligin saqtaı bilgen Buryndyq hannyń alar orny erekshe. Tórt ǵasyr dáýirlegen Qazaq handyǵynyń uly bıleýshileriniń biri – Buryndyq hannyń esimi tarıhshylar eńbeginde laıyqty baǵasyn alýǵa tıis.
Kemeńger ámirshi
Qasym sultannyń ataq-dańqy el arasynda sharyqtaı kóterilip, onyń bedeliniń alys-jaqyn elderge de keńinen tanylǵanyn Buryndyq han der kezinde kóre bildi. Ol aǵa balasynyń mereıi óskendigine ishtarlyq kórsetpedi. Buryndyq han atalary muraǵa qaldyrǵan týystar arasyndaǵy tatýlyqtyń odan ári saltanat qurýyn oılady. Qasym sultannyń el basqarýdaǵy qasıetterin tanyp, óz múddesinen memleket múddesin joǵary qoıdy. Sondyqtan da parasaty bıik Buryndyq han taqtan óz erkimen bas tartyp, atalardan qalǵan qasıetti úrdispen Áz-Jánibektiń balasy Qasym sultanǵa jol berdi. Buryndyq qudaı jolyn qýyp, shamaly nókerlerimen Máýerenahr jerine qonys aýdardy.
Ata saltymen Qasym sultan aq kıgizge qondyrylyp, han kóterildi. Qazaq halqynyń qasıetti shejiresinde «Qasym hannyń qasqa joly» degen ataýǵa ıe bolǵan Qazaq ordasynyń nyǵaıyp, dáýirleý kezeńi bastaldy. Úndistandaǵy Uly Moǵol ımperııasynyń negizin qalaǵan uly bıleýshi, ǵulama Babyr óziniń ataqty «Babyrnama» atty kitabynda: «Qazaq halqynyń buryn-sońǵy han, sultandarynyń ishinde Qasym handaı qudiretti ámirshi bolǵan emes. Onyń úsh júz myń áskeri bar edi», – dep jazdy.
XV ǵasyrdyń sońy men XVI ǵasyrdyń alǵashqy on jyldyǵynda Qazaq handyǵynyń saıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaıy erekshe nyǵaıyp, áskerı kúsh-qýaty barynsha artty. Qazaq memleketiniń ataǵy tórtkúl dúnıege túgel tarap, sol kezeńderdegi barlyq ımperııalardy ózimen sanasýǵa májbúr etti. Mońǵol shapqynshylyǵynan keıingi zamanda qazaq rýlary men taıpalary berik etnostyq negizi qalyptasqan birtutas halyq retinde tuńǵysh ret bir memlekettiń týy astynda toptasty. Qazaq memleketiniń birligi bekip, irgesiniń nyǵaıýyna Qasym hannyń sińirgen tarıhı eńbegi ólsheýsiz. Zamanynyń zańǵar perzenti, ozyq oıly memleket qaıratkeri, dara tulǵa Qasym hannyń esimi sodan bergi dáýirlerde halyq jadynda máńgi jattalyp, urpaqtan-urpaqqa ulaǵat tutar ulylyǵymen pash etilip keledi.
Orta ǵasyr shejiresin jasaǵan tarıhshylar men ǵulama ǵalymdardyń qaı-qaısysy bolmasyn osy bir uly tulǵa týraly shyǵarmalarynda pikir aıtpaı ketkeni joq. Atap aıtqanda, Álkeı Marǵulan óziniń eńbekterinde XV-XVI ǵasyrlarda ómir súrgen birqatar tarıhshy-ǵulamalardyń Qasym haqynda aıtqan pikirlerin, osy tarıhı tulǵaǵa zamandastary bergen baǵalaryn jan-jaqty atap kórsetken. Máselen, «Muhammed Haıdar Dýlatı óziniń «Tarıh-ı Rashıdı» atty eńbeginde, Joshy hannan sońǵy dáýirlerde Qasym hanǵa jetetin qudiretti ámirshi bolǵan emes dep baǵalasa, Ǵafarıdiń aıtýynsha, Qasym han Deshti Qypshaqtyń eń uly bilimpazy, Haıdar Razıdiń pikirinshe, Joshy ulysynda Qasym hannyń tártibindeı uly birlik jasaý buryn-sońdy bolmaǵan edi» (Á.Marǵulan, «Tańbaly tas jazýy», «Juldyz». №1, 1988).
Al ǵulama ǵalym Hantemir (Hondemır) óziniń «Habıb assıır» atty eńbeginde: «Qasym han óziniń uly kemeńgerlik jáne joıqyn erligimen Deshti Qypshaqty bıleýshiler arasynda bárinen de erekshe boldy. Onyń qasyna ergen bıleri de, el basqarýshylar da ózindeı bilgir, áskeri de orasan kóp edi. Olardy basqarýshy – Moıynsyz Qasen, bári sonyń aıtqanyn eki etpeıtin. Qasym hannyń joıqyn kúshinen jeńilgen Shaıbanı han endi Syr boıyna bara almaı sharshap, Horasanǵa kelip, sol jerde safavıtter qolynan óldi» dep jazǵan eken. Tarıhshy Qadyrǵalı Jalaırıdiń eńbekterinde de Qasym han týraly derekter mol. Sonymen, Qasym han Qazaq handyǵynyń negizin qalaǵan qasıetti Áz-Jánibektiń bel balasy. Anasy – Jaǵan-begim (Shahan-bıkem). Bolashaq uly han 1445 jyl shamasynda dúnıege kelgen. Eseıgen shaǵynda derbes Qazaq Ordasynyń qurylýyn kózimen kórip, atqa qonǵan azamat kezinde eliniń táýelsizdigin saqtap qalý jolyndaǵy qandy shaıqastarǵa qatysyp, erkindik úshin bolǵan kúresterde shynyǵady. El erkindigin, halyq birligin tý etip kótergen qasıetti áke ulaǵaty, atamekendi jaýǵa taptatpaý jolyndaǵy aǵa urpaq kúresi Qasym sultannyń erekshe turpattaǵy qaıratker retinde qalyptasýyna yqpal etti. Qazaq handyǵynyń tórtinshi ámirshisi – Qasym han ulystyń tynyshtyǵyn, memleketiniń ejelgi Kók Orda aýmaǵynda birjola bekip, irgelenýin barlyq bılik saıasatynyń tuǵyrnamasyna aınaldyrdy.
Qasym hannyń týy astynda muzdaı qarýlanǵan jer qaıysqan áskeri bola tura (onyń áskeri úsh júz myńnan asty «Babyrnama»), jańa jerler jaýlap alý úshin basqynshylyq soǵystar jasamaı, barlyq kúsh-qýatyn eliniń tynyshtyǵyn qorǵaýǵa, memleketiniń tutastyǵyn nyǵaıtýǵa arnady. Kemeńger Qasym osy halyqtyń kókeıkesti muraty jolynda Orta Azııa memleketterimen kórshilik tatýlyq ornatyp, at tuıaǵy jeter jerdegi irgeli eldermen dıplomatııalyq qarym-qatynas jasady. Zamanynyń sheber dıplomaty Qasym han alǵashynda Moǵolstan memleketimen dostyq odaq ornatyp, Shaıbanılardyń Jetisýǵa tóndirgen qaýpine tosqaýyl qoıdy. Oırat-jońǵar bıleýshisi Amasanjynyń Moǵolstanǵa jasaǵan shabýyldaryna qarsy kúresti, Noǵaı odaǵy, Sibir handyqtarymen odaqtasa otyryp, Ábilhaıyr hannyń muragerlerin tize búktirdi. Qazaq ordasynyń bitispes ata jaýy – Muhammed Shaıbanıdi talqandaǵannan keıingi kezeńde Qasym han memleketiniń tóńiregindegi eldermen túgel tatý, beıbit jaǵdaıda boldy. Irge kótergennen bergi elý jyl ishinde únemi basqynshylarǵa qarsy soǵys júrgizgen qazaq halqy úshin bul taptyrmas tıimdi saıasat edi.
Jylqybaı Jaǵyparuly,
«Egemen Qazaqstan». (Jalǵasy bar).