Qarap tursaq, damyǵan elderdiń kásibı sarapshylary kapıtalızmniń keıbir kanondaryn únemi synǵa alyp jatady. Maqsat – halyqtyń esesi. Jaıyndaı jalańdaǵan alpaýyt kompanııalarǵa jem bolyp ketpesin deıdi. Al kezinde kommýnızmge qudaıdaı sengen qoǵamnyń seń soqqandaı sendelip qalǵany – tarıhtan belgili. Sondyqtan burynǵydan sabaq alyp, búgingi zamandy baǵamdap otyrý lázim. Qazirdiń ózinde bizdegi naryq halyqty boryshqa belshesinen batyryp barady. Búgingi áleýmettik máseleniń kúıip turǵan tusy – osy.
Qaryzy kóptiń tynysy tar
Qoǵamnyń damýy eń áýeli qarjyǵa kelip tireledi. Alaıda halyqtyń qarajaty kóbinese qaryzǵa baılanyp tur. Memleket keıingi jyldary buǵan monıtorıng jasap, «Qaryzsyz qoǵam» qalyptastyrýǵa myqtap kirisip jatyr. Deıturǵanmen búginde kóptegen adamnyń jeke shottary kógendeýli, bank kartasy buǵattaýly, shekara asýy shekteýli bolyp tur. «Shash al dese, bas alatyn» sot oryndaýshylar boryshkerdiń boıyna qan júrmesteı qylyp, «kúretamyryn» býyp tastaǵany anyq. Qaryzyn qaıtara almaı, boryshyn óteı almaı júrgenderdiń mysaly óte kóp. Keıingi 10 jyldyń muǵdarynda tipti kóbeıip ketti.
Mamandardyń paıymdaýynsha, qaryzyn qaıtara almaı qalǵandardyń qatary pandemııadan keıin artqan. О́ıtkeni kóptegen adamnyń jumysy toqtap, sharýasy shatqaıaqtap, jalaqysy keshiktirilgen. Sonyń saldarynan qaryz-nesıeler (sol kezde shegerilgenimen) ósimi ulǵaıyp, tóleýge qaýqary jetpegender «qara tizimge» ilikken. Qaryz berýshi (bank) jaı ǵana «qara tizimge» engizip qoıyp qarap tursyn ba, odan keıingi boryshkerdiń taǵdyryn jeke sot oryndaýshylar men kollektorlyq agenttikterdiń quzyryna tapsyrady. Budan keıingi jaǵdaı jurtqa etene tanys. Olar qaryz bergen banktiń atyn aıtady da, «qaryzyńdy búgin qaıtarmasań, bitti...», dep qara aspandy tóndiredi.
Ádilet mınıstrliginiń deregine súıensek, qazir elimizde 294 memlekettik sot oryndaýshy bolsa, al jeke sot oryndaýshynyń sany – 2 131. Sonymen bul derekterge ári qaraı kóz júgirtsek, elimizde qaltasyna qaqpan qoıylyp, qańtarylyp turǵandardyń ushy-qıyry joq. Máselen, shekteý qoıylǵan notarıaldyq isteri – 5 786 338, tyıym salynǵan tirkeý isteri – 88 879, el shekarasynan shyǵýǵa shekteý qoıylǵandar sany – 1 032 144, dúnıe-múlkine shekteý qoıylǵandar – 919 744, jyljymaly múlikke tyıym salynǵandardyń sany – 545 148, shekteý qoıylǵan jeke shottar boıynsha – 46 717 680. Bul sandardy aıtqanda, til súrinbeýi múmkin emes. Qarap tursaq, shekteý men tyıymnyń shyrmaýyna ilikkender shashetekten.
Bul jaıdy byltyrǵy kórsetkishpen salystyryp kórsek, jaǵdaı tipti kúrdelengeni baıqalady. 2023 jylǵy derekke sáıkes shekteý qoıylǵan notarıaldyq isteri – 4 371 212, tyıym salynǵan tirkeý isteri – 73 307, el shekarasynan shyǵýǵa shekteý qoıylǵandar sany – 901 779, dúnıe-múlkine shekteý qoıylǵandar – 646 107, shekteý qoıylǵan jeke shottar boıynsha – 33 148 220.
Keıingi derekke súıensek, halyqtyń ekinshideńgeıli bankterden alǵan nesıesi 17,2 trln teńge bolypty. Osyǵan oraı halyqtyń qaryzǵa belshesinen batyp, nesıe alýyn azaıtý jumystary qolǵa alyna bastady. Osy maqsatta «Qazaqstan keıbir zańnamalyq aktilerine kredıt berý kezinde táýekelderdi barynsha azaıtý jáne qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ázirledi. Bul zań jobasyn Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi men depýtattar birlesip daıyndady. 20 naýryzda Májiliste zań jobasyn ekinshi oqylymda qabyldap, Senattyń qaraýyna jiberdi.
Kollektorǵa – moratorıı
Kollektorlardyń kim ekenin qaryzdanyp-qaýǵalanyp júrgender jaqsy biledi. Tipti tirshiliktiń aǵysymen aılap at izin salmaı ketetin aǵaıynnan «jaqyn» bolyp ketetinderi osy – kollektor kompanııalardyń operatorlary. «Asyra silteý bolmasynyńa» qaramaıtyn, zań talaptaryna onsha pysqyrmaıtyn pysyqtar. Qaryz óndiremiz dep, bermegendi kóndiremiz dep talaıdyń kóńilin qaldyrǵan oqıǵa kóp. Endi olar burynǵydaı bulǵaqtap, erejege baǵynbaı, erkinsı almaıdy. Máselen, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi zań jobasyndaǵy ózgeristerge sáıkes tólem merzimi 90 kúnnen asyp ketken tutynýshyǵa bankter men mıkroqarjy uıymdary nesıe berýdi shekteýge tıis. Iаǵnı batpaqqa bir batqandy tuńǵıyqqa tunshyqtyrýǵa jol berilmeıdi. Al ótelmegen qaryz úshin 90 kún ótkennen keıin ósimpul qosýǵa tyıym salynady. Sonymen qatar endi bankter men mıkroqarjy uıymdary azamattardyń bereshegin kollektorlarǵa berýge eki jyldyq moratorıı (2026 jylǵy 1 mamyrǵa deıin) engizý usynylyp otyr.
Zań jobasyn ázirleýshiler nesıe berýdiń sharttaryna birshama ózgeris engizip otyr. Iаǵnı halyqqa bankter – 5 mln, mıkroqarjy uıymdary 3 mln teńgeden artyq qaryz bermeýge tıis.
Onlaın nesıe ońdyrmaı tur
Endi onlaın kredıt berýge talap kúsheıedi. Buǵan deıin onlaın nesıe resimdeý tym qoljetimdi bolyp keldi. Sondyqtan 45 kún merzimge beriletin 50 AEK-ke deıingi mıkrokredıttiń kúshin joıý, sondaı-aq barlyq mıkrokredıt boıynsha jyldyq ústeme mólsherin belgileý usynyldy. Qaryz alýshyny tólem merziminiń ótip ketýi týraly habardar etý merzimi kúntizbelik 20 kúnnen 10 kúnge deıin qysqartylady. Taǵy bir gýmanıstik sheshimdi aıtpaı ketýge bolmas. Ol – kámelettik jasqa tolmaǵan balalary bar otbasylardy jáne múgedektigi bar adamdardy jylytý maýsymynda bereshegi úshin baspanasyn tartyp alýǵa tyıym salý qarastyrylyp otyr.
Zań jobasynda azamattardyń bankrottyq resimine qol jetkizýin jeńildetý úshin boryshkerdiń merzimi ótken bereshekti retteýdi, sondaı-aq óndirip alý resimin ótkizý merzimin 18 aıdan 12 aıǵa deıin qysqartýdy rastaıtyn qujatty berýi jónindegi talap joıylady. Qazirgi ýaqytta alaıaqtyq jolmen nesıe resimdeý beleń alyp ketti. Soǵan baılanysty bıometrııalyq sáıkestendirý júrgizilmeı, onlaın shaǵyn nesıe men bank qaryzyn berýge tyıym salynbaq.
Azamattardyń bankrottyǵy
Byltyr naýryz aıynan bastap «Qazaqstan azamattarynyń tólem qabilettiligin qalpyna keltirý jáne bankrottyq týraly» zańy kúshine engeni belgili. Zańdy iske asyrýdyń maqsaty azamattardyń boryshtyq júktemesin azaıtý, áleýmettik shıelenisti jeńildetý, qaryzdar boıynsha tólemdi yntalandyrý dep túsindirgen edi. Alaıda munyń qoǵamda qanshalyqty septigi tıdi degen másele bar. Bankke bankrot boldym dep boryshynan qutylǵandardyń shekesi shylqyp júrgeni shamaly. Tegin dúnıe qaıdan bolsyn? Máselen, bankrot dep tanylǵannan keıin ol adam 5 jyl ishinde bankterden jáne mıkroqarjy uıymdarynan nesıe ala almaıdy. Jáne olardyń qarjylyq jaǵdaıy bankrottyqtan keıin úsh jyl boıy tekserýde bolady. Ǵaıyptan taıyp, bir kúni qolyńyzǵa aqsha tússe, onyńyzdy bankrot dep tanyǵan burynǵy alashaǵy bar jer qaqshyp alady.
Qosymsha aqparat úshin aıta ketsek, alıment boıynsha, basqa adamnyń ómiri men densaýlyǵyna keltirilgen zııandy óteý jónindegi, sondaı-aq qylmystyq quqyq buzýshylyqtar boıynsha zalaldy óteý jónindegi boryshtar esepten shyǵarýǵa jatpaıdy, jeńildik joq. Alaıda sarapshylar bul zańdy ekinshideńgeıli bankter men mıkroqarjylyq uıymdar úshin tıimsiz deıdi. Tek óziniń paıdasyn oılaıtyn bankter men mıkroqarjy uıymdary halyqty taqyrǵa otyrǵyzyp jatqany belgili. О́ıtkeni olar óz shyǵyndaryn halyqtyń esebinen jabýdy kózdeıdi. Mysaly, muny jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zańdy qoldaný tájirıbesi aıqyn kórsetip otyr. Sebebi ekonomıst Arman Beısembaevtyń aıtýyna qaraǵanda, bul ereje nesıe berýshiler úshin úlken qarjylyq yńǵaısyzdyq pen salyqtyq mindettemelerdi oryndaýǵa májbúrleıtin kórinedi.
«Eger nesıeni esepten shyǵarsańyz, bizdiń salyq zańyna sáıkes bank esepten shyǵarylǵan nesıe boıynsha salyq tóleýge mindetti bolyp shyǵady. О́ıtkeni zań boıynsha bul tabys bolyp sanalady. Osy másele de bir jaǵynan bankterdiń jumysyn turalatyp tur», deıdi sarapshy.
Bul tirlikte túıtkil kóp. Áıtkenmen bul maqalamyzdy kóńildi notamen aıaqtaýǵa negiz bar. О́ıtkeni bıyldan bastap elimizde talaı jyl taırańdap kelgen keıbir mıkroqarjy uıymdary lısenzııasynan aıyrylyp jatyr. Sóıtip, oǵan bereshegi barlar ósimpulsyz qaryzdaryn qaıtarýǵa múmkindik aldy. Tipti keıbir qaryzdar zańsyz resimdelgeni rastalsa, qaryzdar qaıtarylmaıdy. Bul jaıt búginde biraz boryshkerdiń tynysyn ashyp jatqany ras.