Ereımentaý aýdanyndaǵy jas kásipker, «Tııanaq-Treıd» JShS-niń jetekshisi Ánýarbek Aıtpaev jaıynda fransýz gazetteriniń birinde, joǵarydaǵydaı eleń eterlik ataýmen, fotosýretimen sýretteme jaryq kórgenin estigenbiz. Jerlesimiz Transplıým Pera Kapello kompanııasy ókiliniń shaqyrýymen bıylǵy qyrkúıektiń ekinshi onkúndiginde shetelge arnaıy saparmen barǵan eken. Ánýarbek onda qaz-úırek asyraıtyn túrli sharýashylyqtardy aralap kórip, Tıveniń qaz ósiretin mýzeıinde de bolypty. Áriptestermen kezdesý barysynda Astanaǵa jaqyn óńirde qaz-úırek ósirip, ónimin kádege jaratatyn óndiristik jeli ashýǵa laıyqtalǵan joba talqylandy. Jobanyń maqsaty men bolashaǵy bizdi qyzyqtyrýmen júretin. Jýyrda aýdannyń Kókshetaýda ótkizilgen kezekti aýylsharýashylyq taýarlary jármeńkesinde Ánýarbek Aıtpaevpen tildesýdiń sáti tústi.
Istiń mán-jaıyna sál sheginis jasaıyq. Jyldyń basynda aýdandyq gazettiń redaktory Raýshan Nurǵazıevanyń Jańajol aýylynda qaz ósirýmen aınalysatyn Ánýarbek jaıly jazǵan jyly maqalasyn oqyǵan edim. Jobany iske asyrý maqsatynda kásip ıesi óz qarjysyna Reseıden bir mezette 25 myń danaǵa deıin jumyrtqa basatyn jańa tehnologııalyq jabdyq aldyrylypty. Budan buryn 3000 bas «ıtalııalyq aq tuqymdy» analyq jáne eresek qaz satyp alynypty. Mejelengen barlyq maqsat-mindet sátimen júzege asty. Jaryqqa shyqqan qaz balapany Aqmolaǵa qosa Almaty oblysy kóleminde satyldy. О́sip-jetilgen qaz Kókshetaý men Astananyń aýylsharýashylyq jármeńkesinde saýdalandy.
– Qazirgi tańda sharýashylyqta jalpy sany on myńnan astam qus bar, – deıdi Ánarbek Aıtpaev. – Onyń birazyn satý úshin jemdeýge qoıdyq, bir bóligin tuqymǵa qaldyrýdy kózdedik. Endi aldyn ala tapsyrys berilgen, qaz ushasynyń júnin julatyn ıtalııalyq jabdyqtyń kelýin kútip otyrmyz. Oılana kele, bıyl bul qazdardy qaldyrmaýdy uıǵardyq. Sebebin túsindireıin, mamyrdan bastap kóptegen elderdi araladym. Bizge belgilisi, Eýropa elderinde kóbinese qus etin qoldanady, aralarynda osy ónimdi qasterleıtinder de barshylyq. Mamyǵy men qaýyrsynyn da ıgilikke jaratyp jatady. Qazdyń maıy da kosmetıka óndirisine paıdalanylatyn názik, jumsaq ónim, al baýyryna jıylǵan maı joǵary suranysqa ıe. Bul shıkizattan nárli, dámdi pashtet daıarlanady. Baýyr maıly bolýy úshin qusty májbúrlep bordaqylaıdy da, qımyl-qozǵalysyn shekteıdi. Nátıjesinde, baýyrdyń kólemi eki ese úlkeıedi. «Fýa-gra» (baýyr) naǵyz tańsyq taǵam bolyp esepteledi. Bul ónim ejelgi Rım dáýirinen belgili. Fýa-gra kóptegen elderde óndiriledi. Negizgi otany – Fransııa. Bul eldiń dastarqanyna qara ýyldyryq trıýfelımen qatar qoıylady. Sondyqtan, halyqaralyq naryqqa shyǵý úshin eýropalyq tutynýshylardyń keń suranysymen úılesetin qazdyń basqa tuqymy qajet. Qus ósirýmen aınalysatyn mańdaıaldy kompanııalardyń tájirıbesi meniń óndiristi uıymdastyrý qadamyma eleýli qozǵaý saldy.
О́kinishke qaraı, bıylǵy jazdyń jaısyz bolǵanyn aıtady Ánarbek baýyrymyz. Jem óndirisin damytýǵa laıyqty tehnıka, jaıylym bola tura, jetkilikti shamada azyq daıarlaýǵa múmkindik kelmegen. Qoldaǵy osynshama qusqa kúnine úsh tonnaǵa jýyq azyq, dárýmender qajet kórinedi. Salmaǵy jeńil (Fransııadaǵy qustyń soıys salmaǵy 8-9 keli) mundaı qusty asyraý tıimsiz degen sheshim qabyldanypty. Kelesi jyldyń kókteminde Reseıden asyl tuqymdy qus jumyrtqasyn, Fransııadan da 1,5-2 myń danasyn aldyrtýǵa kelisimshart jasalyp qoıylypty. Qazir sharýashylyqtaǵy 14 jumysshy men maman qora-jaıdy, tehnıkany, qural-jabdyqty aldaǵy jumysqa daıyndaý ústinde. Mundaıda óńirge jersinetin tuqymdy tańdaý, qorektendirý normasyn, zoogıgıenalyq talaptardy, ekpe tártibin eskerý, bıznesti búge-shigesine deıin durys josparlaý negizgi shart. Reti kelse, mamandardy taǵylymdamadan ótkizý josparlanyp otyr.
Ereımentaýlyq kásipker «óz qabiletińnen de myqty sheshim qabyldaǵanyń – jumysyńnyń alǵa basqany» degen ustanymǵa súıenedi eken. Sondyqtan, túrli tuqymdy qaz ósirip júrgen tájirıbeli adamdarmen aqyldasýǵa jaqyn júredi. Qazan aıynda Halyqaralyq bıznes akademııasyn úzdik támamdaǵan Á. Aıtpaevtyń jańa turpatty óndirisshi retindegi oı-paıymdary da nazar salarlyqtaı.
– О́ńirdiń atqarýshy bıligimen ózara áriptestikke, aýyldyq okrýgtiń áleýmettik salasyn súıemeldeýge árqashan daıynmyn, – deıdi Ánarbek. – Sonymen qatar, qyzmet baǵyty san qyrly kásipkerlik salanyń óńirge beıimdiligin keńeıtetin anaǵurlym yntaly kózqaras bolǵanyn da qalar edim. Bálkim, aýdan ekonomıkasyn damytý negizderi qalanatyn shaqta, bıznesmenderdi de shaqyryp, usynysyna den qoıý qajet shyǵar. Qoınaýy tarıhqa toly, ósimdikter men janýarlar dúnıesine baı, aýyl sharýashylyǵy men ónerkásibi órkendegen Ereımen óńiriniń dańqyn jańǵyrtý maqsatynda adamdardy biriktirgen áldeqaıda jeńilirek dep oılaımyn.
Sóz túıininde óndiristi damytý, qaz ónimin uqsatý bolashaǵyna keńinen toqtaldy. Memleketimiz qus ónimi naryǵy jaǵynan kórshimiz Reseıge qaraǵanda áli damý satysynda tur. Bıznestiń bul túriniń tıimdiligin dáleledeýdiń qajeti joq. Degenmen, kásipkerlerdiń kóbi oǵan asyl tuqymdy, álde reprodýktorly qus fermasyn uqsatý jelisimen birge ashyp alyp, qadam basqysy keledi. Statıstıkalyq derekke júginsek, álemde jylyna 1,5-2 mıllıard tonna qaz ónimi tutynylady eken. Onyń óndirisi Eýropa men Azııanyń 11 elinde shoǵyrlanǵan. Bizge fransýzdar tarapynan anaǵurlym serpindiligimen, jumsaqtyǵymen, beriktigimen, gıgroskopııalyq qasıetimen, jylý ótkizgishtigimen erekshelenetin qaz qaýyrsyny men túbitin jetkizýge usynys tústi. Qaz qaýyrsynynyń tozýǵa tózimdiligi – 25 jyl (taýyq júninen eki ese uzaq). Bul ónim halyq tutynatyn taýar óndirisine aýadaı qajet. Al, janama óndiristi jergilikti jerde de qolǵa alýǵa ábden bolady, deıdi ol.
Ereımendik baýyrymyzdyń osy sózderinen-aq, «Qazaqqa «fýa-gra» baýyr basa ma?» degen fransýzdyq saýalǵa talassyz jaýap tapqandaımyz.
Baqbergen AMALBEK,
«Egemen Qazaqstan».
Aqmola oblysy,
Ereımentaý aýdany.