Qaldyqty retteýdiń qısyny

Kóp jyl boıy negizinen bel­­gi­­lenbegen jerlerdegi qoqys alańdaryn joıýǵa, qal­dyqtardy bólek jınaýǵa ar­nal­ǵan konteınerler ornatýǵa ekpin qoıylǵan sharalar júıeli nátıjege jetkize qoımady. Mysaly, qaýipti jáne medısınalyq qaldyqtardyń bar­lyq qaıta óńdeýshisi men kádege jaratýshysyn tekserse, bıýdjet qarajatynyń qandaı kólemde ıge­rilip jatqanyn, biraq qol­dany­latyn tehnologııalar esh­qandaı normatıvter men zańnamaǵa sáıkes kelmeıtinin kórýge bolady. Sol sekildi polıgondarda qurylys qo­qystaryn kómýge ty­ıym sala­tyn Ekologııalyq kodekstegi óz­ge­risterge baılanysty kompanııalar eldi mekender mańynda qoqys alańdaryn qoldan jasap, qaldyqtaryn úıe bastaǵan. Al bul jerasty sýlarynyń lastaný jáne polıgondarda órtterdiń paıda bolý qaýpin tóndiredi. Byltyrdyń ózinde qaldyqtardy kómý tehnologııasyn saqtamaýdyń saldarynan qatty turmystyq qaldyqtar (QTQ) alańdarynda órttiń 9 faktisi tirkelgen. Ǵaryshtan baqylaý arqyly el boıynsha 5,5 myńnan asa ruqsat etilmegen qoqys alań­dary tabylǵan. Al 3 016 qoqys polı­gony­nyń tek 624-i ekologııalyq, sanı­tar­lyq standarttarǵa saı keledi. Qazirgi ýaqytta belgilenbegen jerge qoqys tastaǵandarǵa salynatyn aıyppul somasyn ulǵaıtý maq­satynda Ekologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligi Ákimshilik quqyq­buzýshylyq týraly kodeks­ke túzetý ázirledi. Sáıkesinshe, buǵan deıin aıypker 50 aılyq eseptik kórsetkish, ıaǵnı 184 600 teńge tóleýge mindettelse, endi 369 200 teńge tóleıdi. Al zańdy tulǵalar 369 200 teńgeniń ornyna 738 400 teńge tóleýge mindetti.

Mamandar búginde tıisti organ­dardyń suryptaýdaǵy jetis­tikter týraly esepterinde shynaıylyqtan góri kórnekilik basym ekenin aıtady. Anyǵynda málimdelgen 18-20 emes, qaldyq­tardyń shamamen 5-6 paıyzy ǵana suryptalyp, qalǵany polıgondarǵa jiberiledi. Ortalyq Azııada teńdesi joq delingen Alma­tydaǵy qoqys suryptaý jáne qaıta óńdeý bo­ıynsha iri zaýyttyń, Aqtóbe men Semeıdegi 5 mlrd teńgege salynǵan eki jańa zaýyttyń jumys istemeı turǵany qaldyqtardy basqarýǵa, onyń ishinde qoqysty bólýge kózqarastyń kemshindigin baıqatady.

Qoqyspen jumys isteý jaǵ­daıyn jaqsartý úshin mamandar qaıta óńdeýge kelmeıtin qaptama­ny paıdalanýǵa tyıym salýdy, qoqystyń bastapqy jınalatyn jerlerinde qaldyqtardy suryptaý júıelerin engizýdi usynady. Aýladaǵy qoqys alańdarynda qaldyqtar fraksııalar boıynsha birden suryptalatyn pýnktter ornatý óńdelmegen qoqys kólemin edáýir qysqartýǵa yqpal etedi. Sonymen qatar jerasty sýlaryn ýly zattardyń túsýinen qor­ǵaý úshin barlyq polıgonnyń eko­lo­gııa­lyq standarttarǵa saı bolýyn ba­qylaý qajet. Mysaly, jerasty sý­la­rynyń lastaný qaýpine baıla­nysty qıyrshyqtas óndirilgen karer­lerdi polıgon retinde paıda­la­nýǵa bolmaıdy. Oǵan qosa elde tamaq qaldyqtaryn qaıta óńdeý júıesiniń bolmaýy organıkalyq ma­terıaldardyń kartonmen aralasyp, ydyraýyna ákeledi. Bul úderis parnıktik áserdiń paıda bolýymen jáne janǵysh metan­nyń bólinýimen birge júrip, nátı­jesinde tabıǵı órtke ulasýy múm­kin. Sóıtip, jaqyn mańdaǵy eldi meken­derdiń turǵyndary kóbinese osy ýly shyǵaryndylarmen tynys alýǵa májbúr. Sondyqtan negizgi is-shara­lar qajetti ınfraqurylymy bar qal­dyqtardy basqarýdyń tıimdi júıe­­sin qurýǵa, qaldyqtardy durys óń­deý­diń mańyzyn halyq arasynda keńi­nen nasıhattaýǵa baǵyttalǵany jón.

Qoqys problemasy jaýapty organdardyń álsiz is-qımylymen ǵana emes, tómen tarıfpen de qalyńdaı túsken. Qatty turmystyq qaldyqtardy ýaqtyly shyǵaryp, suryptaýdy qamtamasyz etý úshin tarıf deńgeıi de qısyndy bolýy shart. Keıbir óńirlerde baǵa sońǵy ret jeti jyl buryn ózgergen jáne jergilikti ózgeshelikterge sáıkes qyzmettiń ortasha baǵasy – aıyna bir adamǵa 89–550 teńge aralyǵynda. Tarıf somasy qashyqtyqqa, qal­dyqtar kólemine, áketý jıiligine, suryptaý aýqymyna baılanysty ár óńirde árqalaı. Qaldyqtar­dy shyǵarýshy kompanııalardyń málimdeýinshe, aǵymdaǵy tarıf qoqysty jınaý men tasymaldaýǵa arnalǵan bazalyq shyǵyndardy da jabýǵa múmkindik bermeıdi. Damý men ósýdi bylaı qoıǵanda, tıimdi jumys isteýdiń ózi qıyn. Osylaısha, bıylǵy aqpan aıynyń sońynda KazWaste qaldyqtardy basqarý jónindegi qaýymdastyǵy tarıfti 2-10 esege nemese bir adamǵa aıyna 1 500 teńgege deıin arttyrýdy suraǵan edi. Uıym bastamasy janarmaı, qosalqy bólshekter, jabdyqtar shyǵyndarynyń ósýin jáne qyzmetkerlerdiń jalaqyny kóterý talaptaryn sheshýge kómek­tesetinimen túsindirildi. Qazirgi ýaqytta bul shyǵyndar, ásirese eldiń ortalyǵynda, ońtústiginde jáne batysynda aǵymdaǵy tarıfter deńgeıinen asyp túsedi. Basqa kommýnaldyq tólemderden aıyrmashylyǵy, mundaı tarıfti kóptegen tutynýshy jyldar boıy tólemeıdi. Jylý, elektr energııasy, sýmen jabdyqtaý syndy tabıǵı monopolııalar sýbektileri boryshkerlerge jeliden ajyratý syndy áser etýdiń myqty tetigin qoldana alady. Al qoqys shyǵaratyn mekemelerdiń aýzy-murnyna deıin tolǵan konteınerlerdi kún sa­ıyn bosatyp, aınalaǵa shashylǵan qaldyqtardy jınap áketpeske amaly joq. Ásirese iri kólemdi qaldyqtardy shyǵarý, suryptaý, qaıta óńdeý, kómý sııaqty keshen­di jumystyń shyǵyndary kom­mýnaldyq qyzmettiń basqa túr­lerimen salystyrýǵa da kelmeıdi.

Almaty qalasynyń 2017 jyldan beri ózgermegen mólsherlemesi de materıaldyq-tehnıkalyq bazany jańartýdy, qyzmetkerlerge laıyqty jalaqy tóleýdi qamtamasyz etýge qaýqarsyz. Búginge deıin QTQ jınaýǵa, shyǵarýǵa, qaıta óńdeýge jáne kómýge arnalǵan qoldanystaǵy tarıf qalada jeke tulǵalar úshin 553,04 teńgeni jáne zańdy tulǵalar úshin 2 288,46 teńgeni qurady. Al 2017-2023 jyldar aralyǵynda ortasha jalaqy eki ese, dızel oty­nynyń ortasha quny úsh ese ósti, qosalqy bólshekterge shyǵyndar ulǵaıdy. Osylaısha, máslıhat depýtattarynyń sheshimimen endi jyldyq tarıf 1 tekshe metr qaldyq úshin 3 309 teńge bolyp bekitildi. Aılyq tarıf bir adamǵa aıyna 718,5 teńgeni quramaq. Halyqtyń áleýmettik osal toptary úshin kommýnaldyq tólemderdiń ósýin qamtıtyn áleýmettik tólemder qarastyrylǵan. Sonymen qatar kom­mýnaldyq qaldyqtardyń túzilý jáne jınaqtalý normalary bekitilip, jańa redaksııadaǵy úı ıeleri úshin kommýnaldyq qaldyqtardyń túzilýi men jınaqtalýynyń eseptik normalary bir turǵynǵa jylyna 2,33 tekshe metrdi qurady.

Qazirgi ýaqytta Almatyda QTQ jınaý jáne ony shyǵarý úshin ınfraqurylymdy sapa­ly jańǵyrtý jumystary jalǵa­syp jatyr. Soǵan sáıkes aýla aýmaq­tarynyń sanıtarlyq jaǵdaıy men estetıkalyq kelbetin jaqsartý maq­satynda aldaǵy ýaqytta tereń­detilgen konteınerler ornatylmaq. Bıyl jáne kelesi jyldary 671 konteıner alańynda 2 905 tereńdetilgen konteınerdi aýys­tyrý jáne ornatý josparlanǵan. Bıyldan bastap GPS-trekerlermen jaraq­tandyrylǵan zamanaýı arnaıy tehnıka jumys isteıdi. Al kom­panııalar túsken tabys­tan tereń­de­tilgen konteınerlerge qyzmet kórsetý úshin arnaıy jabdyqtalǵan tehnıkany jylyna 20 danaǵa deıin jańarta alady. Ákimdiktiń sendirýinshe, jańa tarıf qoqys shyǵarýshy kompanııalardaǵy teh­nı­kalyq qyzmetkerlerdiń jala­qysyn 20%-ǵa deıin kóterýge, QTQ shy­ǵarý jáne shaǵyn aýdandar men aýla aýmaqtaryndaǵy qoqys alańdaryn tazalaý qyzmetteriniń sapasyn arttyrýǵa múmkindik týǵyzady.

Ekologııalyq kodekske sáıkes qaldyqtardy kómý kólemin azaıtýdy yntalandyrý boıynsha kóp másele jergilikti atqarýshy organdardyń qyzmetine baılanysty. Bul jerde aıta keterligi, halyqaralyq zertteýshiler (Iel ýnıversıtetiniń ekologııalyq saıasat jáne quqyq ortalyǵy) is-sharalardyń negizgi uıym­dastyrýshysy ákimdikter bolsa da, kóptegen aımaqta qatty turmystyq qaldyqtardy jınaý, suryptaý, óńdeý jáne kómý bıznesi jekemenshik ıeleriniń qolynda ekenin jazady. Sarapshylar bizde bul naryq joǵary shoǵyrlanǵan jáne oǵan jańa qatysýshylarǵa kirý qıyn degen qorytyndyǵa kelgen. Buǵan birneshe ákimshilik jáne ekonomıkalyq kedergiler bar. Birinshiden, ákimdikterdiń joǵary talaptary jáne QTQ polıgonyna jer ýchaskesin alý rásimi kúrdeli. Ekinshiden, bul – ınvestısııa turǵy­sy­nan qymbat bıznes. О́ıtkeni mashınalar men jabdyqtardy bir­den satyp alýǵa qomaqty qarajat jumsaý qajet, al salym ózin aqtaý úshin uzaq ýaqyt ketedi. Úshinshisi – máseleniń áleýmettik jaǵy, ıaǵnı shyǵyndar men ınvestısııalardyń ósýi qyzmetterge tarıfterdiń ósýin qamtýy kerek. Memleket tarapynan kommýnaldyq tarıfterdi tejeýdiń qalyptasqan tájirıbesine sáıkes bul úderistiń qarqyny baıaý.