Kóktemgi sý tasqyny kezinde san soǵyp qalǵanymyz – otandyq ǵylymnyń kenjelep qalǵanynyń aıqyn kórsetkishi. Aqmola oblysynyń Shortandy aýlynda Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasy tóralqasynyń kóshpeli otyrysy ótti. «Aýyl sharýashylyǵyn tabıǵı apattarǵa beıimdeýdegi agrarlyq ǵylymnyń róli» atty alqaly jıynda ese ketken tustardy túgendep, bolashaqta olqylyqtyń ornyn toltyrý joldary talqylandy.
Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Aqylbek Kúrishbaev tóralqa otyrysynyń ashylýynda klımat ózgeristerine baılanysty aýyl sharýashylyǵynyń orasan zor shyǵynǵa ushyraǵanyna toqtaldy. Budan bylaı agrarlyq ǵylymnyń róli eselep artatynyn, salanyń turaqty damýyn qamtamasyz etý kerektigin, bolashaq kadr daıarlaý máselesiniń mańyzyn atap ótti.
«2023 jyly agrarlyq jáne sý salalary boıynsha memlekettik bilim granttaryn ıgerý nebári 59 paıyzdy qurady. Kadrlardy daıarlaýǵa osyndaı kózqaraspen aýyl sharýashylyǵyn, sý salasyn qalaı damytamyz? Máselen, byltyr «Sý resýrstary jáne sýdy paıdalaný» mamandyǵyna búkil el boıynsha 101 adam ǵana túsken. Memlekettik granttardyń 70 paıyzy ıgerilmegen kúıinde qaldy. Sonymen qatar aldaǵy 5 jyl ishinde ekonomıkanyń qajettiligin tolyq qamtamasyz etý úshin biz jyl saıyn 800 sý mamanyn daıarlaýymyz kerek», dedi A.Kúrishbaev.
Sý mamandarynyń sapasyn arttyrý maqsatynda Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetinde Tashkent ırrıgasııa jáne aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý ınjenerleri ınstıtýtynyń fılıaly ashyldy. Aıta keteıik, bul – sý pánderi boıynsha Ortalyq Azııadaǵy eń jetekshi joǵary oqý orny. Bıyl alǵash ret Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń 15 stýdenti atalǵan ınstıtýtqa akademııalyq utqyrlyq boıynsha oqýǵa jiberildi. Mamandardyń aıtýynsha, sý salasyndaǵy úzdik oqý ornyna odan da kóbirek stýdentterdi jiberýge bolar edi, biraq granttar ıgerilmegendikten sý pánderi boıynsha birinshi kýrsqa qabyldanǵan talapkerler sany óte az bolǵan.
«Bizdiń salada 8 myńnan asa maman jumys isteıdi. Onyń ishinde naǵyz ǵalymdar 200–300-deı. О́tken jyldary alty ret reforma jasaldy. Biraq ol reformalar sátsiz júrgizilip, jaǵdaıymyz úsh-tórt ese nasharlap ketti. Máselen, agrarlyq saladaǵy mamandardyń ortasha jasy – 61 jas. Al jastardyń aýyl sharýashylyǵyna qyzyǵýshylyǵy óte tómen», dedi «Ulttyq agrarlyq ǵylymı bilim berý ortalyǵy» basqarma tóraǵasy Baýyrjan Qasenov.
Sala mamandarynyń aıtýynsha, jastardyń ǵylymǵa qyzyqpaýynyń basty sebebi – qarjylandyrý tómen. Máselen, bıyl ǵylymǵa bólingen qarjy ishki jalpy ónimniń 0,13 paıyzyn quraǵan. 2027 jylǵa deıin 1 paıyzǵa jetkizý kózdelip otyr. Al damýshy nemese damyǵan elderde bul kórsetkish 4-5 paıyzǵa deıin jetedi. О́kinishke qaraı, bizde jer qabatyn zertteıtin ǵalymdar da jetkiliksiz. Jalaqy az bolǵan soń, mamandar shetel asyp ketýge májbúr. Qarjysyz ǵylymnyń qajyrsyz ǵylym ekenin eskersek, ǵalymdarymyzdyń kókjıegin barynsha keńeıtip, jetistikterge jetýine jaǵdaıdy jedel jasaǵan jón.
Agrarlyq salada mamandardyń, ásirese ǵalymdardyń tapshylyǵy bıylǵy sý tasqyny kezinde anyq baıqaldy. Ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerine súıenip, qaterlerdiń aldyn almasaq, tabıǵı apattardyń tek saldarymen kúresýge májbúr bolatynymyz anyq. Elde zertteý ınstıtýttary Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qarasa, zertteý jumystaryn Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi qarjylandyrady. Al ǵalymdar tıesili qarjyny alýǵa jobalardy dáleldeımin dep júrgende, jarty jyl ýaqyt ketetin kórinedi. «Sondyqtan isti alty aıǵa ysyryp qoıyp, sońynan sapaly dúnıeni talap etý orynsyz», deıdi mamandar.
«Agrarlyq zertteýlerdiń ózine tán erekshelikteri men aıyrmashylyqtaryn eskere otyryp, «Memlekettik satyp alý týraly» zań normalaryn qoldaný tártibin qaıta qaraý qajet. Qoı baǵý ejelgi ata kásibi bolǵan elimizde konkýrstyq problemalardyń kesirinen bir kezderi áıgili bolǵan qoı sharýashylyǵy ınstıtýtynyń jabylǵany – aqtap alatyn is emes. Ǵylymı jobalardy qarjylandyrý merziminiń 8-9 aıǵa deıin únemi keshigýi agrarlyq ǵalymdarǵa aýyr soqqy bolyp tıip, bul atalǵan ǵylymnyń damýyna keri áserin tıgizip otyr», deıdi A.Kúrishbaev.
Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti agrarlyq ǵylymnyń damýyn tejeıtin úsh iri júıelik máseleni atap ótti. Tarqatyp aıtsaq, eń áýeli, ǵylymı zertteýlerdiń basymdyqtary men taqyryptaryn anyqtaý kezinde júıeli kemshilikti joıý kerek. Ǵylymnyń ártúrli baǵyttaryn, sondaı-aq jetekshi sheteldik ǵalymdardy tarta otyryp, pánaralyq tásil negizinde ázirlengen iri ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalardy iske asyrýǵa kóshetin ýaqyt keldi. Osyndaı iri ıntegrasııalanǵan jobalardy iske asyrýdyń mýltıplıkatıvtik áseri zor. Ekonomıkanyń strategııalyq mańyzdy máselelerin sheshýmen qatar, olardyń nátıjeleri ýnıversıtetterdiń jańa bilim baǵdarlamasyna aınalady. Sondaı-aq, qazirgi zamanǵy ǵylymı kadrlardy daıarlaý bastalyp, agrarlyq ǵylymı zertteý ınstıtýttarynda ǵalymdar turaqty jumyspen qamtylady.
Ekinshiden, damyǵan elder tájirıbesi boıynsha «Ulttyq agrarlyq ǵylymı bilim ortalyǵy» basqarýshy kompanııasyn ákimshilik qurylymnan analıtıkalyq ortalyqqa transformasııalaý arqyly ǵylymı uıymdardy basqarýdyń tıimdi júıesin qurý kerek. Ol ǵylymı zertteýdiń basymdyqtary men taqyryptaryn aıqyndaıdy, daıyn ázirlemelerdi kommersııalandyrýǵa basa nazar aýdara otyryp, ǵylymı uıymdardyń qyzmetin úılestiredi.
Úshinshiden, zamanaýı ári ǵylymı kadrlardy daıarlaýda zertteý ýnıversıteti modeliniń múmkindikterin paıdalaný kerek. Ulttyq ǵylym akademııasynyń basshysy agrarlyq mamandyqtardyń talapkerleri men stýdentterine jeke artyqshylyqtar berý qajettigine toqtaldy. Atap aıtqanda, agrarlyq, pedagogıkalyq, medısınalyq mamandyqtar arasyndaǵy shákirtaqy sáıkessizdigi beıjaı qaraıtyn dúnıe emes. Agrarlyq mamandyqtardy tańdaǵan talapkerlerge oqýǵa túsý balynyń shegin tómendetý kerek. Sondaı-aq olardy aýyldyq jerlerde jumysqa ornalastyrý kezinde memlekettik qoldaý sharalaryn kúsheıtý qajet. Bul másele dál qazir óte ózekti. О́ıtkeni agrarlyq mamandar tapshylyǵynyń artýy – erte me, kesh pe ekonomıkaǵa teris áserin tıgizetini anyq.
Jıynda saladaǵy ózekti máselelerdi sheshý maqsatynda birqatar usynys jasaldy. Atap aıtqanda, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde veterınarlyq ǵylymdar boıynsha tıisti qurylym joq. Sondyqtan Qazaq agrarlyq ǵylymı-zertteý ýnıversıtetinde, basqa da joǵary oqý ornynda ǵylymı ortalyqtar qurý kerektigi aıtyldy. Sonymen qatar atalǵan joǵary oqý orny bazasynda epıdemıologııalyq jaǵdaıatty boljaýǵa arnalǵan aqparattyq taldaý ortalyǵy qurylady. Onda kartografııalyq taldaýlar, sharýashylyq sýbektilerine arnalǵan sheshimder ázirlenedi.
Jıyn barysynda A.Kúrishbaev agrarlyq ǵylym salasyndaǵy túbegeıli ózgeristerdi tıisti qarjylandyrý jáne tabysty júrgizý arqyly elimizde osy salany ǵylymı qamtamasyz etýdiń zamanaýı júıesin qurýǵa bolatynyn aıtty. Ulttyq Ǵylym akademııasy tóralqasynyń kóshpeli otyrysynyń qorytyndysy boıynsha agrarlyq ǵylymdy damytý jóninde jáne kadrlar daıarlaý boıynsha tıisti analıtıkalyq jazbany daıyndap, Úkimetke joldaý týraly sheshim qabyldandy.