Rejısser Sáýlebek Asylhanulynyń teatrdaǵy júrip ótken joly sýretkerlik dara qoltańbasymen ǵana emes, ádebıet pen dramatýrgııa, jalpy óner álemindegi taýtulǵalarmen qatar júrip, batasyn alǵan hám qaıratker qalamgerlermen qanattasa júrip qaıtalanbas qoıylymdaryn ómirge ákelgen taǵylymdy tarıhymen de qundy. Ǵabıt Músirepov, Tahaýı Ahtanov, Ázirbaıjan Mámbetov syndy sýretkerlik álem sańlaqtarynyń seniminen shyǵyp, ózi de sol parasat bıigine boılaǵan rejısserdiń tańǵajaıyp teatr týraly tolǵanar oıy, búkpesiz aıtar syry mol.
«Ázekeńniń kúndiz-túni qasynan qalmas kóleńkesi» deıtinder de boldy
– Tektiniń tuıaǵy, áıgili kompozıtor Ǵazıza Ahmetqyzy Jubanova: «Men jumysbasty bolǵandyqtan, Ázekeńmen qol ustasyp shaqyrylǵan jıyn-toılarǵa birge barýǵa kóp múmkindigim bola bermeıtin. Sáýlebek janynda bolsa kóp alańdamaımyn, óıtkeni shákirtiniń adaldyǵyna senemin», dep otyrady eken. Túsingen adamǵa bul – úlken baǵa...
– Ras, ony aıtasyz, tipti «Ázekeńniń kúndiz-túni qasynan qalmas kóleńkesi» deıtinder de boldy. Biraq men oǵan renjigen de, namystanǵan da emespin. Kerisinshe, qýandym. О́nerde Ázirbaıjan Mámbetovke shákirt bolyp qana qoımaı, týǵan balasyndaı qasynda júrip, boıyndaǵy bar parasatyn, ákelik qamqorlyǵyn, kásibı sheberligin, adamı qasıetterin janyma sińirgenim úshin ózimdi sheksiz baqytty sanaımyn. Ol kisi teorııalyq turǵyda ǵana ustaz bolǵan joq, Mámbetov maǵan ómirlik úlken mektep boldy. Men ózimdi ómirde joly bolǵan adam sanaımyn. Sebebi 1966 jyly M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynyń stýdııasyna túsip, Ázekeńnen bólek, Qalıbek Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Nurmuhan Jantórın syndy has talanttardan tálim alyp, ónerde ǵana emes, ómirde de Sábıra Maıqanovadaı ana tapqanym – taǵdyrdyń maǵan bergen tartýy. Ol kezdegi Áýezov teatrynyń aýrasy da keremet edi ǵoı. «Ákemteatr» dese, ákemteatr edi! Qarashańyraq áli kúnge deıin týǵan úıimdeı ystyq. Sebebi oqýymdy bitirer-bitirtpesten teatrda quraq usha qarsy alyp, týǵan balasyndaı baýyryna basqan Sábıra Maıqanova, Hadısha Bókeeva, Zámzagúl Sháripova, Sholpan Jandarbekova syndy abzal jandardyń analyq sheksiz meıirimin qalaı umytaıyn. Sábıra apammen Sh.Aıtmatovtyń «Ana – Jer-Ana» qoıylymynda birge oınadyq. Ol kisi – Tolǵanaı, men nemeresin oınadym. Sol kezdegi áserdi sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Ákemteatrdaǵy meıirimge shomylǵan sol bir shýaqty da shabytty jyldarǵa qaryzdarmyn.
– Kásibı rejısser retindegi qalyptasý jyldarynyń jarqyn sátterin eske alǵanda, eń áýeli oıyńyzǵa ne oralady?
– A.Chehovtyń «Vanıa aǵaı» qoıylymy. Taldyqorǵan teatryn qurǵannan keıin sol jaqta 5 jyl qyzmet etip, keıin belgili bir sebepterge baılanysty Almatyǵa oraldym. M.Áýezov teatryna kelgenimde Ázekeń «Vanıa aǵaıdy» qoıyp jatyr eken. Rólde oınaıtyn akterlerdi de bólip tastapty. Men de kele sala ustazymnyń usynysymen osy qoıylymǵa kirisip kettim. Ázekeńe naqty mysaldar keltire otyryp, buıryqtyń shyǵyp ketkenine qaramastan rólge bekitilgen keıbir akterlerdi aýystyrdyq. Arnaıy kastıng ótkizip, qyzý talqylaý boldy. Ustazym eken dep, Ázekeńniń barlyq sheshimine kelisip, bas shulǵı bermedim. Naqty mysaldarmen dáleldeı otyryp, óz kózqaras-pikirimdi qorǵaýǵa týra keldi. Ázekeńniń de parasattylyǵy ǵoı, meni balasynbaı ózimen teń qoıyp, oılarymmen sanasty. Osynyń arqasynda boıymda úlken senim paıda boldy. Ázirbaıjan aǵa ekeýmizdiń pikirimiz bir jerden shyqqan akter – basty ról Vanıa beınesindegi qaıtalanbas talant Ánýar Moldabekov edi. Shyn júırik edi ǵoı Ánýar. Vanıa aǵaıdyń barlyq ishki kúıin, jan dúnıe arpalysyn, ókinishi men muńyn sheber jetkize bildi. Moldabekovtiń somdaýyndaǵy Vanıa aǵaı shyn mánindegi shedevr boldy. Qoıylymdy sahnaǵa shyǵarý barysynda Ánýarmen kóp syrlastyq. О́miriniń sońǵy kezderinde qoıylǵan spektakl edi ǵoı. Sonda baıqaǵanym – Vanıa aǵaı rólinde akterdiń barlyq ómiri, arman-muńy jatqandaı sezildi. Keıipkerdiń kúıine engeni sonshalyq, Vanıa aǵaıdyń ókinishke toly ómiriniń óksigi Ánýardyń ishki kúıine kóship, alasapyran álemge aýysatyn. Ol sahnada eńkildep jylaǵanda syrtynda júrip ezilip kete jazdaýshy edik. Al kórermenniń kóńilindegi álemtapyryq kúıdi tipti sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Búginde «qaıtalanbas akter, klassık» dep aýzymyzdyń sýy quryp, tamsana estelik aıtqanymyzben, Ánýardyń da ómirdegi ókinishi, óner jolynda kórgen qııanaty kóp edi ǵoı. Qalaı desek te toǵysharlardyń ortasynda taza ári talantty bolyp ómir keshý qıyn. Ánýardyń ókinishke toly armanda ketken ómiri sonyń aıǵaǵyndaı seziledi keıde. Ony aıtasyz, Mámbetovtiń ózin tabanǵa salyp taptamady ma sol kúnshil top?!. 40 jyldan asa qyzmet etip, ólmes óner týdyrǵan Ázekeń ómiriniń sońynda týǵan teatrynan qýylyp, dalada qaldy emes pe? О́z ishinen iritki shyǵaryp, talantyn tabanǵa taptaǵandardan basqa ne kútýge bolady? Osy oqıǵadan keıin Ázekeń qaıta qalpyna kele almady, burynǵysha býyrqanyp, beıneli oılaryn sahna aıshyqtaı almady. Ras, kezinde «Halyq qaharmany» ataǵyn alyp, elordaǵa qonys aýdaryp, Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń tizginin qolyna aldy. Biraq burynǵysha keýdesin jazyp, keńinen kósile almady. Sebebi eń aýyr soqqy – janyńda júrgen, senim artqan jaqyndaryńnyń satqyndyǵy, ekijúzdiligi ǵoı. Osy oqıǵadan keıin sýretker jany qaıta gúldeı almady. Shabyty ishinde jatyp tunshyqty. Qazaq qadirine jetpeı, osylaı talaı talantyn óltirip aldy emes pe?..
– Teatrǵa jıi baryp turasyz ba? Jas rejısserlerdiń aıaq alysyn qalaı baǵalaısyz?
– Barǵanda qandaı! О́ner dep ómir súrip úırenip qalǵannan keıin, biz – teatrsyz tura almaıtyn býynbyz. Biraq ol jaqtan tushynyp shyǵatyn kúnimizden, kúıinip qaıtatyn kezder kóp. Nege? Sebebi qazir teatrda kóteriletin máselelerdiń basym kópshiligi qora-qopsy, úı-jaıdyń mańaıynan uzamaıdy. Ishqyryn kórgendi, ózge tildi aralastyryp sóıleýdi «kúlki syıladym» dep sanaıtyn qarapaıym «KTK» deńgeıindegi arzan ázilder kóp. Kúldiremin dep ózderi kúlki bolyp júrgenin tipti de túısinbeıdi. Kórip qarnyń ashady. Al naǵyz ónerdiń maqsaty osy ma? Kesek beıne, oıly obrazdar qaıda? Ulttyq máselelerdi qaýzap, bolashaqtyń amanatyn arqalaıtyndaı tereń qoıylymdar nege joq? Bir baıqaǵanym, qazir akterlerdiń arasynan shyqqan rejısserler kóp. Al olar oınaýdy úıretýmen áýre. Shyntýaıtynda, naǵyz rejısser oınaýdy emes, oılanýdy úıretedi. Sonysymen de rejıssýranyń bási bıik, baǵasy zor. Tarıhı qoıylymdarǵa barsań da, ulttyq dramatýrgııamyz ben álemdik klassıkaǵa barsań da, tushynyp tamashalaıtyn spektaklder az. Sebebi qoıylymnyń astaryn ashýǵa talpynyp, talaptanbaıdy. Izdenis joq. Taqyrypqa tereńnen boılaýdan góri, búgingi rejısserlerde sıýjet qýalaý basym. Teńizdiń betin qalqýmen ǵana shekteledi. Sondyqtan da ónerdiń óresi týraly sóz qozǵaý – ázirge men úshin qıyn taqyryp.
– Al akterlik oıyndy qalaı baǵalaısyz? Ártister izdenisine kóńilińiz tola ma?
– Árıne, jaqsy akterler joq emes, bar. Kesek beıneler týdyryp, sátti obraz jasap júrgen júırikter de jeterlik. Biraq olar kóp emes. Keıbir akterlerdiń somdaıtyn keıipkeriniń tabıǵatyna úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyndary da kezdesedi. Al túr-tulǵa, tereńdik týraly áńgime tipti basqa. Qazaq tilin, onyń qoldanylý erekshelikterin, qoıylý ekpinin túsinbeıtin, «n» men «ń» árpin ajyrata almaıtyn akterler de sahnada basty róldi somdap júr. Áli esimde, bir kezderi men «Han Kene» spektaklin qoıǵym kelip, akter izdedim. Dál osy róldi oınaıtyn akterdi elimizden tappadym desem bolady. Biraz teatrdy sharlap, sońynda I.Omarov atyndaǵy Qostanaı oblystyq drama teatrynyń akteri Qonysbek Bekaıdarovqa toqtadym. Keremet sulý bolmaǵanymen, naǵyz er adam beınesin kórsetetin, kúrkiregen kúndeı daýsy, tebingideı qulaǵy bar, symbaty, úni, qylyǵy barlyǵy da «Han Kene osyndaı-aq bolǵan eken» degizetin akter ǵoı Qonysbek. Qazir endi biraz jasqa kelip qaldy. Mine, kórdińiz be? Talaı ártistiń ómiri óziniń rólin kútýmen ótip ketip jatyr. Sondyqtan da bul máselege rejısserler basa mán berýi qajet. Arnaıy akter úshin qoıylatyn spektaklder bolýy kerek. Qazirgi ónerdegi ahýal qandaı? Jibegi joq teatrlar «Qyz Jibekti», Gamleti bolmasa da «Gamletti» qoıýǵa qumar teatrlar kóbeıdi. Sondyqtan da spektaklderdiń kópshiligi dittegenine jetpeı jatady. Sóz basynda «Vanıa aǵaıdy» qoıý úshin qandaı qyzý pikirtalas bolǵanyn aıttym ǵoı. Mine, sondaı talqylaý-tańdaýlar ár teatrda bolyp turýy kerek. Sonda ǵana óner ósedi. Biz bir nárseni umytpaýymyz kerek, ónerdiń mindeti – adamnyń jan álemin, sezimin tárbıeleý. Sezimi tárbıelenbegen, rýhsyz, ishýdi, jeýdi ǵana biletin jan ıesi ulttyq sanany qabyldaı almaıdy. Ol bıikke de kóterile almaıdy. Sana – adamzatqa ortaq, sezim – jalqy ózińdiki. О́ner tilinde «túsiný» degen sóz – jan-tánińmen seziný, túısiný degen sóz. Akter qudireti, teatr qudireti de osynda – ár keıipkerdiń ózindik tabıǵatyn, bolmys-bitimin zaman shyndyǵynan aýytqymaı, tamyryn dóp basyp kórsetý. Soǵan sendirý – naǵyz talanttyń ǵana qolynan keledi.
«Shámshini» sahnaǵa shyǵarý – armanym
– Iá, akter úshin spektakl qoıý sizdiń tájirıbeńizde óte kóp. Sonyń biri – Qazaqstannyń halyq ártisi Tuńǵyshbaı Jamanqulovqa arnap qoıylǵan Dýlat Isabekovtiń «Kishkentaı aýyl» dramasy. Tipti buǵan kezinde jazýshy Asqar Súleımenov: «Akademııalyq teatrdyń «Ana – Jer-Anadan» keıingi úlken tabysy» dep baǵa bergen eken...
– Ol ras. «Kishkentaı aýyldyń» sahnalyq tabysy zor boldy. Tuńǵyshbaı Jamanqulov ta óz rólin tamasha oınap shyqty. Tipti atalǵan spektakldiń kezinde Memlekettik syılyqqa da usynylǵany bar. Baqqoja Muqaıdyń «Toıat túni» qoıylymy ekeýi báıgege qatar tústi. Qaıtalap aıtaıyn, M.Áýezov teatry meniń shyǵarmashylyǵyma úlken serpin berdi. Sol kezde qazaq óneri úshin «ákemteatr» shynymen de shyǵarmashylyqtyń úlken zerthanasy boldy. Sábıra Maıqanova, Hadısha Bókeeva, Farıda Sháripova, Ánýar Moldabekov bastaǵan árbir akterge jeke-jeke qoıylym qoıý múmkindigine ıe boldym. Nurmuhan Jantórınniń teatrdaǵy oınaǵan sońǵy spektaklin de men qoıǵan ekenmin. Ol kisilermen jumys isteý jannyń rahaty edi. Budan bólek, Ǵabıt Músirepovtiń kóziniń tirisinde qoıylǵan eń sońǵy spektakli – Syrym Datuly týraly «Bolashaqqa amanat» qoıylymyna da rejısserlik etý baqyty buıyrdy. Avtormen qatar otyryp, jańa pesanyń sahnalyq nusqasyn jasaǵanymyz da bar. Sonda spektakl aldynda Ǵabeńniń óz daýsymen keleshek urpaqqa aıtylatyn amanaty bar edi. Sonyń qoljazbasy da, aýdıojazbasy da mende saqtaýly, kitabyma da arnaıy engizdim. Munyń barlyǵy, álbette, men úshin zor baqyt, qaıtalanbas tarıhı sát.
– Avtormen birlese otyryp jazǵan qoıylymnyń biri – Tahaýı Ahtanovtyń áıgili «Kúshik kúıeý» komedııasy eken. Pesa qalaı jazyldy?
– «Kúshik kúıeýdi» Tahaýı aǵaǵa aıtyp júrip jazǵyzyp edim. Kezinde Máskeýde halyq ártisi, orys rok-operasynyń atasy atanǵan Mark Zaharovtyń sheberhanasynan tálim alǵandyqtan, mýzykalyq qoıylymdar qoıýǵa qyzyǵyp júrgen shaǵym bolatyn. Sol qalaýymdy jazýshyǵa jetkizdim. Aǵa bir aýyz sózimdi jerge tastamady, «Kúshik kúıeýdi» jazyp berdi. Mýzykasyn Nurǵısa Tilendıevke, ánderiniń sózin Qadyr Myrza Álige jazdyrdym. Nuraǵańa erterekte «Eńlik-Kebekke» mýzyka jazyp berýin ótinip barǵanymda, kelispegen edi. Keıin «Kúshik kúıeýge» kelgende komedııanyń taqyryby álde sıýjeti unady ma eken, áıteýir birden mýzyka jazýǵa otyrdy. Nátıjesinde, kórermen iltıpatyna bólengen tamasha qoıylym ómirge keldi. «Kúshik kúıeý» á degennen tabysty júrdi. Muny men keıde arasyna ózimdi de qosyp qoıyp: «tamasha tórttiktiń tabysy» deımin ázildep. Kileń myqtylar atsalysqandyqtan da komedııanyń abyroıy asqaqtady. Teatrlardyń sahnasynda áli kúnge deıin júrip jatqan komedııa qazir de ózektiligin joıǵan joq. Pesada beınelengen dala qazaqtary men shala qazaqtardyń tartysy, dombyra men gıtaranyń aıtysy mynaý jahandaný zamanynda da jalǵasyp keledi. «Kúshik kúıeýdiń» osylaısha joly bolyp ketti. Al meniń tartpamda «baǵy janbaı» jatqan taǵy bir týyndy bar. Ol – Orazbek Bodyqovqa arnaıy jazǵyzǵan Shámshi Qaldaıaqov týraly pesa. Shámshiniń ózimen syrlasa júrip jazylyp edi. Shyǵarma bes nusqada qaǵazǵa tústi. Biraq sol shyǵarmany qoıaıyn desem, nege ekenin bilmeımin, áli kúnge deıin joly bolmaı júr. Teatrlardyń da qoldaýy kemshin. Búginge deıin sahnada túrli «Shámshilerdi» kórip júrmiz ǵoı, alaıda bul «Shámshiniń» orny bólek. Onda kompozıtordyń ózi aıtyp bergen myna bir detal bar – Shámshi konservatorııadan shyǵarylyp, oǵan joqshylyq qosylyp, ábden tıtyqtap, saly sýǵa ketip júrgende joldan bir syǵan áıeldi jolyqtyrady. Qaltasyn qoımaı aqtaryp, túbin qaqtyrǵan kelinshek Shámshiniń alaqanynda qalǵan nannyń qıqymyn kórip: «О́mirde joqshylyqty kóp kóresiń, biraq ólgennen keıin halqyń seni alaqanyna salyp áldıleıtin bolady» dep bal ashady. Bul oqıǵa Shámshi ómirinde shyn bolǵan. Osyndaı naqty derekter negizinde jazylǵan «Shámshini» sahnaǵa shyǵarý – úlken armanym. О́tkenge burylyp qarasam, bizdiń dáýir Oralhan Bókeı, Asqar Súleımenov, Baqqoja Muqaı, Ánýar Moldabekov, Ánýar Boranbaev syndy has talanttarmen zamandas, pikirles bolý baqytyn buıyrtypty. Qandaı talanttar ótken deısiń! Átteń, naǵyz babynda turǵan, eline boıyndaǵy baryn beretin shaqta ómirden ótip ketti. Sony oılasam, ózegimdi ókinish kerneıdi (kózine jas aldy).
– Uzaq jyl boıy ustazdyqpen aınalysyp, shákirt tárbıelep kelesiz. Bul – sizdiń shyǵarmashylyqtan túbegeıli qol úzgenińizdi bildire me? Álde bolashaqta áli de oıly qoıylymdaryńyzdy sahnadan kórip qalýymyz múmkin be?
– Nege spektakl qoıǵym kelmesin?! Sýretker adamnyń ishindegi sáýle óle-ólgenshe sónbeıdi ǵoı. «Shámshini» nege aıtyp otyrmyn? Bul da meniń sahnada óner týdyrýǵa shólirkep júrgenimdi bildirse kerek. Biraq aldymda shekteý de, tosqaýyl da óte kóp. Usynysymdy aıtyp, qalamyzdyń talaı teatryna bardym. Basynda qoldaǵan syńaı tanytqanymen, sońy suıylyp ketedi. Jeme-jemge kelgende joq bolyp tynady sóıtip. Kezinde burynǵy Prezıdent mádenıet ortalyǵynyń janynan «Ulttyq salt-dástúrler teatryn» ashqan edik. Jeti jyldaı ómir súrdi. Sońynda belgisiz sebeptermen jabylyp tyndy. Sol teatrda júrgenimde rejısser retindegi azamattyq oılarymdy erkin aıtyp edim. Jabylǵan soń janym jabyrqady. Qazir Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde ustazbyn, jeke sheberhanam bar. Biraq ne sebep ekenin túsinbedim, jyldan-jylǵa aıasy tarylyp keledi. Tipti byltyrǵy oqý jylynda kýrsyma birde-bir grant bólinbedi, saldarynan rejıssýraǵa túseıin dep turǵan talantty talapkerlerimniń aqsha tólep oqýǵa jaǵdaıy kelmeı, qujattaryn keri alyp ketti. Degenmen qazir aqyly negizde bilim alýǵa kelisken birneshe stýdentti oqytyp jatyrmyn. Shyny kerek, kóńilim tolmaıdy. О́ner aqyly negizge aýysqan soń onyń jaǵdaıy da, sapasy da belgili ǵoı. Keıde boıymdaǵy barymdy dalaǵa tógip, bilgenimdi maqsatsyz, paıdasyz áıteýir aýaǵa shashyp jatqandaı toryǵatyn sátterim de bolyp turady. Biraq munyń bári ýaqytsha shyǵar. Soǵan sengim keledi. Alla jazsa, alda jaqsy dúnıeler týdyryp, súıinshilegim keledi. Shákirtterim de senimimdi aqtasa eken degen tilegim bar. Jalpy, maǵan da, sahna ónerine de bir úlken serpilis kerek bolyp tur.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»