«Bizdiń jaman úlgimiz jastar úshin jaqsy bolyp kórinip júrse, bizge budan aýyr kúná bolmaýy kerek». Bul – qazaq ádebıetiniń kórnekti sýretkeri, el tarıhynyń talaıǵy kýágeri Ǵabıt Músirepovtiń qarııa jasynda zamandastaryna, qalamdas baýyrlaryna arnaǵan sózi.
Dúnıe dıdarynda jaqsy men jamandy, alasa men bıikti, kólgirsý men kópsinýdi adamdyq turǵyda taldap, kórkem shyǵarmalaryndaǵy keıipkerlerimen syrlasatyn klassık jazýshynyń bul oıy san taraýly ómirdiń túıini bolsa kerek.
Burynǵylar «Eń suıyq sııamen jazylǵan sózdiń ózi basynda júrgen tamasha oılardan áldeqaıda artyq» degen eken. Jazǵan dúnıeń – asyl murań. Ony jınastyryp, kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, urpaqtan-urpaqqa jetkizý – sóz joq, abyroıly is.
Qoǵam sizdi qaı qyrynan oılandyrady?
Tap búginderi qoǵamda bolmaı qoımaıtyn oń ózgeristi qalyń buqara Ádiletti Qazaqstan qurý ıdeıasymen baılanystyryp, zor senimmen qaraıdy. Álemde bolyp jatqan, onyń ishinde baıtaq elimizdegi jańashyldyq pen jańǵyrý saıasatyna qazaq halqynyń kózimen ǵana emes, parasat pen ádilettiliktiń kózimen qaraýdyń ilgeriletýshilik pen órkenıettilikke negizdelgenin kórip, sezinip otyr.
Jaıshylyqta erkindik pen jarııalylyqtyń baǵasy men qunyn bilýdi tez esten shyǵaratyndar qoǵamnyń damýyna oraı «nege óıtpeıdi, nege búıtpeıdi?» degen artyq-aýys sóz aıtyp qalatyny ras. Árkimniń óz pikiri bar. Oǵan shekteý qoıa almaısyń. Ondaı kisiler qajetti ózgeristerdi neden, qaıdan kútedi sonda? Jalpy, qoǵamdaǵy ádilettilikti neden baıqaýǵa bolady?
Sybaılas jemqorlyq pen paraqorlyqqa qarsy kúres bir sát te báseńdegen emes. Endi jyldar boıy jabysqan bul jaman, qaýipti qubylys ózdiginen bola qalmaǵany belgili. Memlekettiń qazanynan qaqpaq ketkeni sonshalyqty, eger bir aýdandyq oqý bóliminiń býhgalteri 1 mlrd teńge qarjyny jymqyryp jatsa, nesin aıtasyń? Áıgili alpaýyttar tuqymy japyryp jemegende neǵylsyn? Osynyń báriniń tamyry tereńde, sanaǵa sińip ketken. Ádiletti Qazaqstan etek-jeńine deıin jaılaǵan bul qylmys túriniń bylyq-shylyǵyn ashyp, zań tártibi aldyna shyǵaryp jatyr. Biraq onyń bári ońaı soǵyp jatqan joq. Qısapsyz qylmysyna saı nebir «jaqsy, jaısańdar» zań aldynda jaýap beredi. Ondaı shekten shyqqandar ar aldynda da mindetti túrde jaýap berýge tıis.
Taıaýda bir depýtat áleýmettik jelidegi paraqshasynda «Elimizdi túrli aýyr jaǵdaılardy alǵa tartyp pa, ishteı búldirýge ıek artqandaı, soǵan qaraı oqtalyp júrgenderdiń kóleńkesi kóriner-kórinbes kólbeńdeıdi» degendeı sıpatta bir saqtyq sózin aıtyp qaldy. Eptep bolsa da, burynǵy, eski júıeniń kezinde ábden baıyp, shalqyp ómir súrip, qarapaıym jurtqa shekesinen qaraǵan pendelerdiń aıarlyq, aramdyq pıǵyldaryn esepten shyǵaryp tastaýǵa bolmaıdy, ony abaı bolý maqsatynda nazarǵa alý qajet dep sanaıdy. Burynǵy ómirlerin kókseıtinder joq emes, áli de bar, árıne. Olar únsiz otyra almaı ma, álde tynysh ómirdiń mánin durys baǵalaı alatyn dárejede shyǵar dep te oılaý artyq emes. Degenmen qaýip etkennen aıtamyz demekshi, bizde baı-baǵlandardyń deni qoǵamda bolyp jatqan oqıǵalardy syrttaı baqylap, qarap otyrǵany, qajetti kezeńde janashyrlyq tanyta bermeýi jasyryp-jabary joq, jany sergek, kózi ashyq qalyń elge unamaıdy. Jaqsy kórip te otyrǵan joq.
Álemdik tájirıbede, elim dep emirengen dáýletti de alpaýyt kisiler dáıim eldik tirlikke daıar bolyp turatynyn estip, oqyp júrmiz. Al bizde ázirge onsha emes, ortaq qulshynysy yrza eter emes. Yrys-qutty tek sybaılastyq jolmen tabý dep syńarjaq uqqan myrzalar ar-uıatty qaıda qoıady sonda? Álbette, iri bıznes ókilderiniń bári birdeı emes, memleket pen qoǵam aldyndaǵy paryzy men qaryzyn túsingen sanaly serkeleri de bar. Alaıda olar sol ózderi jasap alǵan oqshaý ortadan alysqa uzap shyǵyp jatqanyn nemen dálelder eken? Eski Qazaqstannyń jappaı etek alyp, sirestirip qalǵan ashkózdik, sybaılas jemqorlyq, toıymsyzdyq sekildi jat qubylystarynan jırenip, sodan endi arylý úshin de qoǵamǵa, memlekettiń damýyna aıanbaı, ashyq úles qosý tirlikteri jarııa bolýy kerek-aq. Jasandylyqtan jarııalyqqa, naqtylyqqa bet burýyn qoǵam aıqyn sezinbeıinshe, olar týraly kózqarastar men pikirdiń ózgerýi qıyn-aq. Bes saýsaǵy búgilip, judyryǵy jumylýy dep júrgenderdiki ras pa, ashylsa alaqany aıalaıtyndary az ba? Tek «Qazaqstan halqyna» qoryna qomaqty úles qosý óz aldyna bir tóbe, ózin ósirgen, qamqorlyǵyna alǵan, osyndaı tabysty jetistikter jaǵdaıyna múmkindik týǵyzǵan qoǵam aldynda qaryzdar ekenin tereń túsinip, baǵalaı ala ma eken?
Memleket basshysynyń qoǵamda zor silkinis týǵyzyp, júıeli júrgizip otyrǵan saıası baǵyt-baǵdary, túbegeıli reformalyq ózgeristeri búgingi qoǵamnyń suranysy men qoldaýyna tolyq ıe bolyp otyr. Jańa turpattaǵy zamandy ornatý jolynda batyl áreketter men is-qımyldar jasalyp jatyr. Eń bastysy, buryn-sońdy saıasatta búrkemelenip kelgen qoǵam shyndyǵy men aqıqaty ashyq aıtyldy. Bizdiń halyq demokratııalyq ashyqtyqqa boı úıretti, bıliktiń joǵary satysyna deıin syn sózin jetkize aldy.
Ádiletti Qazaqstannyń damý baǵyty bizdińshe, mynadaı áser-sezimge uıytady: qoǵamdyq úıdiń shynysy men áınegin syndyrmaı, biraq las ishi-syrtyn birdeı tazalap, jańa shańyraqtyń árbir tasy men zaty barynsha sapaly, qabyrǵasy berik, bosaǵasy qut, yrys-nesibesi qunarly bolyp, adal qolmen turǵyzylyp, adal tabyspen ıgilikke berýdi kózdep, maqsat etedi. Sáýletti úı ishinde kisiler bolsa, qajet kezinde qabaǵynan qataldyq tanytyp, qara qyldy qaq jaryp, shynaıylyq pen ystyq peıilde, ózara senimdi, janashyr jaǵdaıynda bıik-bıik maqsatqa jumylyp, birlikti bolýy ant bergenmen birdeı qaýymdasqandaı júrer edi.
Qoǵam – qatal.
Halyq – ádil tóreshi.
Alasany qansha jerden baılyq-dáýletine bola úlkeıtip aıtsań da, úlkeımeıdi. Mine, bul – ómir zańy.
Bizdiń jaqsy úlgi – jaqsy adamdar. Mańaıyna ádiletti súıetinderdi toptastyryp júretin adamdar.
Al jalǵandy jalpaǵynan basyp júrgenin mindetsinetin álgi olıgarh deımiz be, shirigen baı deımiz be, eger qoǵam men memlekettiń múddesi úshin shóptiń basyn syndyrmaıtyndaı qý-páleket bolsa, onda ne úmit, ne qaıyr? Biraq buǵan udaıy tózimdilik tanytqannan góri ulttyq ar-uıatyn oıatý kerek. Jalpy, qoǵamdy alǵa jeteleıtin jańashyl zııaly qaýymnyń talapshyldyǵy men eńbekshil adamdardyń jarqyn aýyzbirligi biz aıtyp otyrǵan asa dáýletti adamdardyń árdaıym qoǵam aldynda esep berýge tıisti mindeti suralatynyn anyq ańǵartýy qajet.
Kadrlardy tańdap, irikteýde Prezıdenttik kadr rezervi bastamasy óz nátıjesin naq osy kópten kútken tazalyq, ar-ojdan tazalyǵynan, memleketshildik adaldyqty joǵary jáne ashyq qoıǵan tirlikterinen kóretin bolamyz. Jaqynda Jambyl oblysy ákiminiń orynbasary bolyp otyzynda orda buzǵan Ábilqaıyr Tamabek degen jas jigit taǵaıyndaldy. Buǵan deıin ózi týyp-ósken Jambylda, oblys ákimdiginde basqarma basshysy, Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri bolyp qyzmet atqarǵan. Shyndyqty aıta biletin, kózqarasyn ashyq qorǵaı alatyn qyrlarymen tanylyp úlgergen ol ózi jetekshilik etetin salaǵa «adalyna kósheıik» degen talap qoıa bastady. О́ńirde «Qansha jerge egin egemiz?» dep aýdan ákimderinen suramaı ma? Bul áńgimege deıin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine berilgen aqparatta «oblysta egistik aýmaǵy 700 myń 700 ga» dep kórsetiledi. Buǵan jas basshy kelispeıdi, taǵy da bir kún oılanyp aıtyńyzdar deıdi. Bir kúnnen keıin álgi kórsetkish birden 1 myń 700 gektarǵa azaıady. Bul neni bildiredi? Statıstıka jalǵan, jylda ósirip jazady, qońyr kúzde egin shyqpaı qaldy, kúıip ketti delinedi, al álgi paıdalanylmaǵan, jalǵan «egistik jerlerge» memleket qarjysy men sýbsıdııa da artyǵymen jumsalady nemese jeke qaltaǵa ketedi.
Bul bir memleketshil jas tulǵanyń Ádiletti Qazaqstan qurý ıdeıasymen qarýlanyp, jańasha talap etýi úlken senim uıalatady. Buryn dál osylaı ashyq aıta alar ma edi?
Mundaı ádiletti qadamǵa basqalar da bara ala ma? Alpaýyttar men memleket qoldaýymen aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa bólingen mol qarjysyn talaı jyldan beri úıip-tógip alyp otyrǵandar (olardyń arasynda yqpaldy tulǵalar az emes) neshe túrli páleni oılap, álde kedergiler jasaı ma?
Úkimet, mine, osyndaı qatań baqylaýdy túbegeıli ornatýy asa qajet.
Talantty aqyn Sabyr Adaıdyń «Ár qazaq – meniń jalǵyzym!» degen órshil de ómirsheń qaǵıdaty qoǵamǵa ultsúıer, otansúıer rýh ákelgeni esimizde. Ulttyq ıdeologııanyń ajyramas bóligindeı sezildi.
О́kinishke qaraı, ómirlik tájirıbesi az, úlken, qazynaly adamdarmen aqyldasýdy artyq sanap, mansapqa maldanyp kergıtin sheneýnikterdiń is barysynda orǵa jyǵylmasa da, opyq jeıtinin ómir kórsetip keledi. Bul synaqty kezeńde jaýapkershilik otyrǵan kreslosynda ǵana emes, birinshi kezekte halyqpen qoıan-qoltyq aralasyp, is júzinde nátıjeli jumys kórsetkishterimen ólshenedi.
Iri bıznes ókilderi bolsa, qoǵam órkendeýi úshin úlgili isterimen, ınvestorlyq ıgilikterimen kózge kórinip turýy kerek. Oǵan shamalary jetedi. О́ıtkeni olardyń qolynda úlken baılyq bar, zaýyt, fabrıkalary jumys istep tur, mol qarjylary bar, jeke bıznesi de damyp, júrip jatyr.
Memleket olarǵa barlyq qolaıly jaǵdaıdy qoldaý turǵysynda jasap keledi. Adal bolsa, qoǵamnyń da alaqanynda bolady. Burynǵy kóz tanys kásipkerler men bıznesmender qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq, aman-esen júrip, shalqyp ómir súrip jatyr. Endi olardyń qatary da órimdeı jas tolqynmen tolyǵady. О́zgeredi. Ultqa adal qyzmet etýdiń qasıetterin boıyna sińire bilgen, namysqoı, qazaqtyń rýhyn kótere alatyn jańashyl jastar kelýin qalaımyz. Úmitimiz mol.
Qym-qýyt tirlikte kerektini kimder aıtyp, qajetti dúnıeni kimder retteıdi? Osy eldiń betkeustar azamattary emeı, kimder endi?
Qoǵam zııalylarynyń jeke tulǵalyq qareketteri men jol bastaıtyn adaldyǵyna syn taǵý emes, ulttyq sanaǵa silkinis ákeletin qaıratkerlikterinen tanbaýyn basa aıtar edik. Er Ǵabeńniń ǵıbratty bir aýyz sózi ótken men búgingini qurmetteýdiń úlgisi bolary sózsiz.
Bul rette el Prezıdenti qoǵamdaǵy jaqsy úlginiń tiregi – adal adam, adal eńbek jáne adal tabys dep talaı márte qaıtalap aıtýy da ulttyq ıdeologııanyń túpqazyǵyn tereńdete túsedi.
Naq osy senim bárinen de qymbat.
Meırambek TО́LEPBERGEN,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri