Jan-jaǵyna shýaǵyn shashyp, meıirimine bólep, shapaǵatyn tıgizip júrgen jandardy kórgende qoǵamnyń izgilenýine tıgizgen sybaǵasyn salmaqtaıtynyń bar. Kókshetaýdaǵy ózbek ulttyq mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Tajıbývı Medetova da – osyndaı jomart jannyń biri.
Ákesi Ýsmanjan Aldashev jetim ósken eken, balalar úıinde tárbıelenipti. Atajurty – Namanǵan. Keshegi keńes zamanynda Qaraǵandy qalasynda áskerı boryshyn ótegen. Iyǵynan soldat shınelin sypyryp tastaǵannan keıin barar jer, basar taý tappaı qınalǵan. Qasynda Borıs esimdi koreı jigiti bar.
«Ákemniń dosy Borıs aǵaı keıin bizdiń úıge talaı kelip meıman bolǵan, – deıdi Tajıbývı Ýsmanjanqyzy. – Borıs aǵa deýshi edik. Shyn aty-jónin suramappyz da. Qazaq halqynda «jaqsynyń jattyǵy joq» degen óte maǵynaly maqal bar, júzi tanys aǵany jaqsy kórgen soń, álde balalyq pa, kim bilsin, arǵy tegin qazbalap suraǵan eshkim joq. Bar biletinimiz – áskerı boryshyn ótep bolǵan soń, Leńgir qalasyndaǵy shahtaǵa birge attanǵandyǵy».
Eki dos bolashaqqa baıypty jospar qurǵan. Elge barsaq qushaq jaıyp qarsy alatyn et jaqyn týys joq. Beıneti kóp bolǵanymen, tabysy mol shahtada eńbek etip, az-kem qarajattyń basyn qurap alýdy kózdegen. Árıne, adal eńbekpen. Shahtada jumys istep júrip, Shákár esimdi ózbek qyzymen tanysqan.
«Ákemiz bolashaq anama saǵan degen aq adal sezimnen basqa túgim joq dese kerek. Anam Shákárdi de eshteńe qyzyqtyrmapty. Esesine naǵashylarym qatty ókpelep qalsa kerek, aralasý sap tyıylǵan», deıdi keıipkerimiz.
Qazaqtyń darqan kóńilin, keń peıilin qaıran áke osy bir qysyltaıań sátte jete sezingen. Kóz aldarynda ýyq-keregesin kótergen jas otaýǵa kórshi-qolań janashyrlyqpen qolushyn sozypty. Biri kórpe-jastyǵyn, biri ydys-aıaǵyn ákelip bergen. Kóptiń kómegimen kádimgideı qońyrsyǵan otbasyna aınalǵan. Ákesi marqum qazaqtyń osy jaqsylyǵyn 13 balasynyń qulaǵyna quıyp, kókiregine sińirip ótken.
Tajıbývı Ýsmanjanqyzynyń jergilikti ultqa degen súıispenshiligi es bilip, etek japqannan-aq tutanǵan. О́zbekstanǵa qonys aýdarýdyń sáti san ret tússe de, ákege qamqor bolǵan, anasyn aıalaǵan qutty mekendi qıyp kete almaǵan. Keıin ózi de jaqsylyqtyń qarymtasyn qaıyrýǵa talpynǵan. Qolynan kelgeninshe kómegin kórsetip keledi. Keı-keıde qoǵamdaǵy keleńsiz kórinisterdi kórgende ana júreginiń syzdap aýyratyny bar. Shýche qalasyndaǵy sábıler úıine syı-syıapatyn arqalap baryp, beıkúná balalardyń betinen súıip, mańdaıynan sıpap turyp, «Ýa, Jaratqan ıe, osyndaı áp-ádemi kishkentaı ǵana qulynshaqtardy kózderi qıyp ketken qandaı ata-ana eken?» dep júregi qan jylasa, qarttar úıine barǵan sátinde aqsaqaldy atany, aqjaýlyqty anany kórip, baýyry berish bolyp ketken perzentterine ókpeleıdi. Tipti túsine almaıdy. Sóılesip, syrlasyp kórse, báriniń derlik erjetip qalǵan ul-qyzy bar. Biraq ata-ananyń júreginiń keńdigi sol, ishinen ókpelese ókpeleıtin shyǵar, qaıǵysyn syrtqa shyǵarmaýǵa beıim. Olardyń óz tirshiligi bar ǵoı degen jalǵyz aýyz sózben jaqaýratady. Táıiri-aı, osy da qıyndyq pa eken, búgingi kúni ıt basyna irkit tógilip jatqan molshylyq emes pe, qıyndyqtyń kókesin ákesi kórip edi. 13 perzentti asyrap-baǵý, ósirip-jetkizý ońaı bolyp pa? Ákesiniń sózi máńgilikke óshpesteı bolyp jadynda jattalyp qalǵan.
«Qulyndarym, – degen mynaý jaryq dúnıedegi eń meıirban áke. – Men senderdi qatarlaryńnan kem qylmaı ósirýge tyrysamyn. Ash, jalańash bolmassyńdar, biraq balalyq armandaryń tolaıym búr jarmaı qalsa, joǵary bilim ápere almasam, ókpelemeńder».
Qaıtip ókpelesin, tańnyń atysy, kúnniń batysy qara jumys istep qajyp júrgen joq pa? Uıasynda jem izdegen torǵaıdyń balapanyndaı shyryldaǵan sábıleriniń bolashaǵy úshin. О́zi de jastaı jetimdiktiń azabyn kóp tartqan áke balalarym qıyndyq kórmesin dep qaraqan basyn taýǵa da, tasqa da urdy. Bir kezdegi «jaǵama qoldyń tıgenin, jalǵyzdyq, senen kóremin, jamaýly kıim kıgenim, jetimdik, senen kóremin» dep ósken adam emes pe, baýyr eti balalarynyń áldenege zárý bolyp jaýtańdap turǵandaryn kórgisi kelmegen bolar. Bárin adal eńbekke baýlydy. Otbasyndaǵy perzentteriniń bári dánekerleýshi, saýynshy, aǵash sheberi, aspaz degendeı, bir-bir mamandyq ıesi boldy jáne óz isteriniń shynaıy sheberleri. О́z qoldary óz aýyzdaryna jetip, tirshiliktiń aqbas tolqyndarymen alysyp júrgen sátinde ıgilik úıirilse, áke tálimin alyp, mamandyqtaryn myqtap meńgergendikterinen.
Kókshetaýdaǵy ózbek aǵaıyn óz tilinde sóılep, ulttyń mádenıetin qapysyz meńgerip, salt-dástúrin damytýǵa den qoıady. Tereńge ketken tamyr sýalmaq emes. Nár berip turǵan ultyna degen maqtanysh. Atajurt О́zbekstanmen de baılanys myqty. Ol jaqtaǵy aǵaıynnan balalarǵa arnalǵan árqıly ertegi, kórkem ádebıet, taspaǵa jazylǵan tamyljyǵan ózbek ánderi kelip turady. Mundaǵy jurt bir-birin shaqyrysyp, dám tatyrady, ózara óz tilderinde sóıleıdi. Úıde ǵana emes, kóshede de. Jaratqan ıeniń sharapatyna shúkirshilik, óz tilderinde sóılegendi jaratpaı, jatyrqaǵan jan joq. Qaıta ata jurtynan ajyrap qalmaı damýyna, ulttyq bolmysyn saqtaýyna tilektes.
«Anam únemi úı sharýasynda júrdi, – deıdi Tajıbývı Ýsmanjanqyzy. – Bizdi shıetteıimizden sharýaqor bolýǵa úıretti. Jalǵyz sharýa ǵana emes, qyzǵa qyryq úıden tyıym salatyn ádeptilik, ulttyq ulyq mádenıettiń úrdisi. Eń bastysy, barsha adamnyń balasyn baýyryna tartyp, qamqor bolý, búgingi kúni jasym jer ortasynan aýǵanda ótken ómir elesterine kóz salyp, sanamen salmaqtaıtyn bolsań, osynyń ózi úlken ómir mektebi eken ǵoı. Qazaqtaǵy tárizdi, bizdiń ózbekte de qara shańyraq deıtuǵyn qasıetti uǵym bar. Qara shańyraqta kenje bala qalady. Kúzgi japyraqtaı qaltyraǵan qarııanyń, ata-ananyń endigi qalǵan tirshiligine kenje bala jaýapty. Árıne, perzenttik paryz bárine ortaq bolǵanymen, aǵaıyn arasyndaǵy qýanysh pen qaıǵyǵa at salysý, shashýy men batasy – kenje balanyń peshenesine jazylǵan sybaǵa. О́zbekstanda qaýymdasyp otyrǵan bir áýletti mundaǵy tilmen aıtqanda, shaǵyn aýdan ispetti aýqymdy mahalla dep atalady. Aǵaıynshylyqtyń arqaý jibi bekıtin, adamgershiliktiń sáýirdiń aq tańyndaı móldireıtin jeri osy. Ulttyq qundylyq órken jaıyp, kisilik kelbet qalyptasady. Mundaǵy jurttyń, qara ormandaı qalyń eldiń, qamqor qushaǵy ystyq qazaqtyń ortasyn sol mahalla sııaqty kórgim keletini bar.
Keıipkerimizdiń kelisti pikiri shyndyq ekeni ras. Ortaq úıdiń shańyraǵynyń myqty bolýy ýyq-keregesine baılanysty. Bir ýyǵy – osy ózbek aǵaıyn!
Kókshetaý