El aýmaǵynda, sonyń ishinde Ertis-Baıan jerinde ejelgi túrki halqynyń órkenıetine qatysty qundy jádigerlerdiń tabylyp jatqany tarıhymyzdy jańasha turǵyda sóılete bastady. Qımaq qaǵanaty astanasy – Imaqııa Kereký tóńireginde bolýy múmkin degen ǵylymı gıpoteza jaqyn jyldarda shyndyqqa aınalyp keledi. Álkeı Marǵulan atyndaǵy Pavlodar pedagogıkalyq ýnıversıteti Arheologııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Tımýr Smaǵulovpen ejelgi Qımaq qaǵanatyna qatysty tabylǵan arheologııalyq oljalar týraly suhbattastyq.
– Tımýr Nurlanuly, sońǵy jyldary siz jetekshilik etetin arheologııalyq ekspedısııa Pavlodar aýmaǵynan birqatar tarıhı oba-qorǵandardy tapty. Olardy qorǵaý sharalary qalaı júrgizilip jatyr?
– Ertis-Baıan óńiri, sonyń ishinde qazirgi Pavlodar qalasy turǵan aýmaq arheologııalyq eskertkishterge óte baı. Tas dáýirine jatatyn, tarıhy bizdiń zamanymyzdan burynǵy ondaǵan myń jyldy quraıtyn eskertkishter de kezdesedi. Qola dáýirine qatysty ejelgi adamdardyń qonys-mekenderi, turaqtary da sońǵy jyldary tabylyp jatyr. Mysal úshin Pavlodar aýylynyń soltústik bóliginde 3-4 myń jyl burynǵy qola dáýiriniń turaqtary tabyldy. Pavlodar qalasy aýmaǵynan buǵan deıin ejelgi dáýirlerge tıesili qanshama qarý-jaraq, áshekeı qazyp alynyp, olardyń basym bóligi jergilikti ólketaný mýzeıine saqtaýǵa berildi.
Bizdiń ǵalymdardy erekshe qyzyqtyryp otyrǵan aýmaqtyń biri – Pavlodar qalasynyń irgesindegi Kenjekól aýylynyń mańaıyndaǵy ejelgi obalar men turaqtar. 2000-jyldardan beri jyl saıyn arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizip kelemiz. Bul jerdegi maqsatymyz – ondaǵy aman qalǵan arheologııalyq eskertkishterdi qaz-qalpynda saqtap, joıylyp ketýiniń aldyn alý. Osy ýaqyt aralyǵynda qanshama tarıhı qundylyqty izdep taptyq. Olar bizdiń ulttyq mádenıetimiz ben tarıhymyzdy tereń tanı túsýimizge yqpal etedi. Negizi Kenjekól aýyly mańynda alǵashqy ǵylymı qazba jumystary 1955 jyly QazKSR Ǵylym akademııasynyń akademıgi Ageev jáne Maksımovtardyń basshylyǵymen júrgizilgen. Keńes ókimeti tusynda qazirgi Kenjekóldiń ornynda №499 keńshar qurylǵan. Árıne, oǵan deıin bul jer qazaqtardyń ejelden bergi qonysy edi. Ejelgi qımaq-qypshaqtardyń qonysy, keıingi qazaq bı-sultandarynyń, sonyń ishinde Sultanbet sultannyń saraıy ornalasqan. Sultanbet sultan saraıynyń úlgisi keıin jańǵyryp, oblys ortalyǵynda aǵashtan saraı turǵyzyldy. Qazir bizdiń ıntıtýtymyz sonda ornalasqan. Al bul aýmaqty X-XI ǵasyrlarda qımaq qaǵanatynyń kóshpeli halqy, mal ósirýshi taıpalary meken etken. Qımaq qaǵanatynyń qazaq jerinde bolǵany tarıhı turǵydan dáleldengen, ol týraly kóne arab, parsy jazbalarynda bar. Biraq 50-jyldardyń ortasynda keńes ǵalymdary Pavlodar aýmaǵyn zertteı bastaǵanda ejelgi zaman kóshpelileri týraly málimet-derekter az edi. Olar tipti Ertistiń Pavlodar óńirindegi ejelgi órkenıet jaıynda bilmeıtin de. Arheologter ózen jaıylmasyndaǵy qorymdarǵa júrgizgen qazba jumystaryna jer qoınaýyn barlaý retinde ǵana qaraǵan. Oba-qorǵandardy qazyp júrip, taýys qusy beınelengen aıylbas, ejelgi qarý-jaraqtar, qanjar, qylysh, jylqynyń súıegin tabady. Bul qola dáýirine qatysty jádigerler edi. Qazba jumystary kóp uzamaı toqtatylyp, aýmaqta úıler men avtokólik joldarynyń, saıajaılardyń qurylysy qyzý júrgiziledi. Jumyskerler men jeke turǵyndar sol ýaqyttarda topyraq arasynan erte zamandarda jerlengen adam qańqalaryn, qysh ydystardy taýyp, jergilikti mýzeıge ákele bastaǵan. Qazirgi Kenjekóldiń Ertis ózeni jaıylmasyndaǵy tusynda qola dáýirine jatatyn mol qorymdar bar. О́kinishke qaraı, ol ýaqytta oblysta kásibı arheologter joqtyń qasy-tuǵyn. О́lketaný isimen aınalysyp júrgen talantty azamattar ǵana bul jádigerlerge qyzyǵýshylyq tanytyp, málimetter jınaǵan. Jergilikti ólketanýshylardyń kóshbasshysy – tanymal jerlesimiz, aqyn Sergeı Mýzalevskıı bolǵan. Ol kásibı arheolog bolmasa da, Ertis-Baıan óńirindegi eskertkishterdiń zerttelýine, ólketaný ekspedısııalaryn uıymdastyrýǵa zor úles qosty. О́lketanýshylar oblystaǵy ejelgi qonystar men obalardy anyqtap, olardy esepke engizip otyrǵan. Biraq qazba jumystaryn júrgizý úshin arheologııalyq ekspedısııalar qajet edi. Osylaısha, ejelgi mádenıetimiz ben tarıhymyz jaıly syr búkken aımaqtar kóp ýaqytqa deıin arheologter tarapynan eleýsiz qala berdi.
Tek 1990-2000 jyldary ǵana Ertis boıynda alǵashqy kásibı arheologter paıda bolyp, dástúrli túrde qazba jumystaryn júrgizýdi qolǵa aldy. Bul qatarda men de ǵalym retinde atsalysyp, Kenjekól topyraǵynda jasyrynǵan ata-babalarymyzdyń tarıhyn qoparýǵa kiristim.
– Alǵashqy tabylǵan arheologııalyq oljalar neni baıqatty?
– Ertis ózeni jaıylmasynda ornalasqan Kenjekól, Baıdaly, Dolgoe, Podstepnoe, Zarıa aýyldarynyń mańaıyndaǵy topyraqtyń hımııalyq quramy erekshe. Iаǵnı onyń arasyna túsken organıkalyq zattar uzaq ýaqytqa deıin buzylmaı saqtalyp jata beredi. Mysaly, aǵash buıymdar shirimesten myńdaǵan jyl boıy jatyp qalǵan. Bylǵary buıymdar, jibek kıimderdiń bólikteri de topyraq arasynan jaqsy kúıde tabyldy. Al metaldan jasalǵan ejelgi qarý-jaraqtar, qanjar, qylysh, naıza ushtary, túrli áshekeı zattar da jer astynda ydyraı qoımaǵan. Sońǵy 20 jylda biz bul aýmaqtan 20-daı obany qazyp, zerttedik. Olardyń barlyǵy Qımaq-qypshaq qaǵanaty dáýirine jatady. Zertteı kelgende obalar bir-birinen oqshaý túrde ornalaspaǵany, bir jolaqtyń boıymen kete beretini anyqtaldy. Ejelgi molalar jolaǵy Ertis ózeni boıymen Kenjekólden Baıdaly aýylyna deıin birneshe shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Bul jańalyqtyń nátıjesinde biz qazirgi Pavlodar qalasynyń ońtústiginde VII-XI ǵasyrlarda úlken otyryqshy memleket bolǵanyn, qımaq memleketinen qalǵan eskertkishterdiń ornalasqanyn anyqtadyq. Kóne zamanda Ertis boıyn jaǵalaı qonystanǵan halyq tyǵyz ornalasqan. О́kinishke qaraı, qımaq-qypshaq dáýirine jatatyn tarıhı eskertkishterdiń basym bóligi keńes ókimeti jyldary joıylyp ketti. Kóp jerge avtojoldar men úıler, saıajaılar salynǵan, sý qubyrlary, ózge de ınfraqurylymdyq jeliler tartylǵan, endi bir jerlerde jyldar boıy turmystyq qaldyq úıilip qalǵan. Bizdiń maqsatymyz – áý bastan aman qalǵan obalardy saqtap qalý.
Al eń bastysy biz obalardy zertteı kele, Ertis dalasyndaǵy ejelgi qımaqtardyń jerleý rásimin ǵylymı turǵydan sıpattaýǵa múmkindik aldyq. Osy ýaqytqa deıin álem ǵalymdary qımaqtardyń ómiri týraly kóp málimetterdi anyqtaǵanymen, olardyń jerleý rásimi týraly aqparat óte az. Baıdaly, Kenjekól, Dolgoe, Zarıa aýyldary mańyndaǵy sońǵy zertteýlerimiz kórsetkendeı, qımaqtar óz jaýyngerlerin, otbasy múshelerin jerleý úshin obalar qazǵan jáne janyna ózi minip júrgen jylqysynyń tulybyn qosa kómgen. Iаǵnı qabirge kóbine jylqyny tutas emes, basyn, sıraqtaryn jáne qyl quıryǵyn salǵan. Al qaıtys bolǵan adam men janýardyń basyn kúnshyǵysqa, aıaǵyn kúnbatysqa qaratyp jatqyzǵan. Orta Azııa men Shyǵys Eýropany meken etken kóshpelilerde mundaı jerleý rásimi bolǵany týraly arabtyń ertedegi tarıhshylary jazyp ketken. Jylqyny adammen birge sımvolıkalyq jerleý rásimi qımaqtar arasynda keńinen taraǵan. Túrki halyqtarynda jylqy malyna degen súıispenshilik erekshe bolǵany málim. Ol kúndelikti sharýashylyqtan bólek, jaýgershilikte minilgenimen, sakraldy turǵydan da qundylyqqa ıe boldy. Ulttyq folklorymyzda jylqy kýlti óte keń taralǵan. Qazaq halqynyń nanym-senimderi men ádet-ǵurpynyń kópshiligi de sonymen baılanysty. Al jylqyny ıesimen qosa jerlegende ertoqymy men júgenin, aýyzdyǵy men ózge de ábzelderin salǵan. Túrkilerdiń nanymy boıynsha adam o dúnıelik bolǵanda onyń jany ómir súrýin ári qaraı jalǵastyra beredi. Iаǵnı adam ekinshi dúnıege aýysqanda, astyna minip júrgen serigimen birge attanýy kerek. Buǵan qarap, sol zamandaǵy kóshpeli qımaqtardyń naqty dúnıetanymy qalyptasqanyn baıqaımyz. Túrki halqynyń dúnıetanymynda basym rólge ıe bolǵan táńirshildik nanym-senimi jerleý rásiminiń negizine aınalǵan bolýy da múmkin. Al jerlengen adamnyń janyna naıza-súńgisi, qylyshy, qanjary qoıylǵan. О́lgen adam er azamat bolsa, altyn-kúmispen kúptelip, túrli oıý-órnekpen bezendirilgen kise belbeýi de birge kómilip otyrǵan.
– Ǵalymdarymyz aıtyp júrgen Qımaq qaǵanatynyń astanasy – Imaqııa Ertis ózeniniń boıynan tabylýy múmkin be?
– О́zen jaıylmasyndaǵy eski obalardy zertteý barysynda kádimgi saman kirpishten qalanǵan ejelgi keseneler de anyqtaldy. Iаǵnı ol zamanda kúıdirilgen kirpishpen qosa, kádimgi shıki sazdan jasalǵan kirpish tehnologııasyn kóshpeliler jaqsy meńgergen. Bul ǵımarattar qımaqtardyń molalardy ǵana emes, turaqtardy, ózge de ǵımarattardy kirpishten turǵyza bastaǵanyn bildirse kerek. Menińshe, Ertis boıyndaǵy jaıylmalardy muqııat zerdeleıtin bolsaq, osyndaı qarapaıym kirpishten turǵyzylǵan ejelgi qalashyqtardyń ornyn tabýymyz ábden múmkin. Ǵalymdar aıtyp júrgen qımaqtardyń astanasy – Imaqııa sol jerlerdiń birinde jatýy ǵajap emes. Imaqııa qalasy shyn máninde bolǵan, biraq ornalasqan jeri áli kúnge otandyq arheologııa salasy úshin jumbaq kúıde. Onyń Ertis dalasynda, sonyń ishinde qazirgi Pavlodar qalasynyń aýmaǵynda bolýy ábden yqtımal der edim.
–Al Álkeı Marǵulan ornyn aıqyndap ketken, XIV-XV ǵasyrlarǵa tıesili Áýlıekól handar qalashyǵy jaıynda ne aıtar edińiz?
– Iá, akademık Álkeı Marǵulan bastaǵan ǵalymdar Ortalyq Qazaqstandy, Saryarqa dalasyn zerttep, áldekimder aıtyp júrgendeı qazaq dalasy birneshe myń jyl boıy bos jatpaǵanyn, bul jerlerde kóshpelilerdiń uly órkenıeti bolǵanyn arheologııalyq turǵydan dáleldep berdi. Qımaq-qypshaq jasaqtary, Joshy han ulysy jaıly alǵashqy tolymdy derekter osy ýaqytta paıda boldy. Á.Marǵulan keleshekte elimizdiń soltústik óńirlerinen kóshpelilerdiń mádenıetine qatysty arheologııalyq mol ári qundylyǵy sheksiz oljalar tabylady degen gıpoteza jasaǵan. Bul boljamdary aınymaı kelip jatyr. Máselen, Ertis-Baıan óńiriniń eń ǵajaıyp eskertkishteriniń biri – Maı aýdanyndaǵy «Qalbasun munarasy» arheologııalyq kesheni. Ol kópke deıin jońǵarlardyń ǵıbadathanasy retinde qarastyrylyp keldi. Al Marǵulan onyń musylmandyq ǵıbadathana orny bolýy múmkin ekenin aıtqan. Men bul eskertkishti uzaqjyldar zerttep, keshenniń tarıhy XIV ǵasyrǵa jatatynyn, musylmandyq mánerdegi sáýlet ónerimen salynǵan qasıetti meken ekenin dáleldep shyqtym. Bul týraly arnaıy kitabymda da aıtylady. Sol sııaqty Álekeń О́leńti, Sileti ózenderiniń boıynda ejelgi qalashyqtar men qorǵandardyń qaldyqtary bolýy múmkin ekenin boljaǵan. Rasynda ondaǵan jyldardan keıin jergilikti ǵalym-arheologter Aqkól – Jaıylmadaǵy Áýlıekól boıynan Altyn Orda handaryna tıesili bolǵan saraı oryndaryn tapty. Arheologııalyq qurylysy XIV ǵasyrǵa jatatyn bul saraı Arqa jerindegi eń iri tarıhı eskerkishterdiń biri, aqsúıekterdiń jazǵy ordasy sanalady. Ejelgi qurylys óneriniń biri – Sileti ózeniniń jaǵasyndaǵy (Aqtoǵaı aýdany Sholaqsor aýyly mańynda) Qyzyloba nekropolinen tabylǵan kesenelerdiń orny. Álgi aýmaqta kúıdirilgen kirpishten salynǵan, kólemi 800 sharshy metrdi quraıtyn qurylystyń orny, ejelgi jerleý oryndary shyqty. Sileti men О́leńti ózenderi boıyndaǵy osy ejelgi qalashyqtardy qazý jumystary kezinde orta ǵasyrlarǵa tıesili kúmis tıyndar da tabyldy. Mundaı kúmis teńgeler Saraı Batý qalasynda, Bulǵar men Horezmde soǵylǵan. Osyǵan qarap, XIV ǵasyrda Ertis dalasy, Kaspıı jaǵalaýy, Máýerennahr, Shyǵys Eýropa, Edil boıynyń halqy bir-birimen saýda-sattyq baılanysynda bolǵanyn bilip otyrmyz. Buǵan qosa, Áýlıekól men Qyzylobadan ejelgi pesh oryndaryn anyqtadyq. Qyzylobada olardyń sany tutas oramdarǵa sozylyp jatyr. Mundaı peshter Qımaq qaǵanaty dáýirinen keıin Soltústik Qazaqstan óńirlerinde qolónershilik keńinen damyǵanyn baıqatady. Al XIV-XVI ǵasyrlarda bul aýmaqtar endi quryla bastaǵan Qazaq memleketiniń quramyna enip turǵan edi. Iаǵnı túptep kelgende, búgingi qazaq ulty ejelgi Qımaq qaǵanaty men Altyn Orda halqynyń etnogenezinen shyqqanyn, ıaǵnı tikeleı urpaǵy ekenin dáleldeıdi.
– Bir jyldary Pavlodardyń irgesinen «qımaq kúımesi» tabylǵanyn áıgilep edińizder. Ony tolyq zerttep boldyńyzdar ma?
– Bul erekshe jádiger – Pavlodar qalasy ornalasqan jerde kóne zamanda Qımaqtar eli saltanat qurǵanyn dáleldeıtin negizgi oljalarymyzdyń biri. Ony alǵash tabylǵan jyly jýrnalıster qaýymy «qımaq kúımesi» dep atap ketti. Shyn máninde ol – sol kezeńde ómir súrgen qımaqtardyń «kóshpeli úıi». 2016 jyldyń shilde aıynda Baıdalydaǵy qorymdardy qazý barysynda topyraq arasynan kúımeniń aǵash dóńgeleginiń sulbasy aıqyndala bastady. Bastapqyda biz kúımeniń bir bólshegi bolar dep asa mán bermegenbiz. Jumystardy jalǵastyrǵanymyzda kúımeniń ekinshi dóńgelegi shyqty. Álgi jerde tutas jádiger jatqanyn túsine qoıdyq ta, ony tutas qalpynda alyp shyǵý úshin kóne muralardy qalpyna keltirýshi, tanymal ǵalym-restavrator Qyrym Altynbekke habarlastyq. Kúımeni topyraq arasynan tutasymen alyp shyǵý úshin bizge áýeli arshylǵan bólikterin konservasııalaý qajet boldy. Bul úshin qazylǵan jerdiń ústine óte kóp kólemde balaýyz quıyp, jádigerge kún men jel, aýa ótpeıtindeı ettik. Sońynan ony aınalasyndaǵy topyraqpen úńgip qazyp, arnaıy oqshaýlaǵysh materıalmen qaptap, bloktaý ádisimen joǵaryǵa kóterip aldyq. Bulaı jasaǵanymyzda onyń jalpy salmaǵy 5 tonnadan asyp ketti. Kóteretin kran tabylmaı, Ertis ózeni ústine kópir salyp jatqan qurylys kompanııasyna júginýge májbúr boldyq. Abyroı bolǵanda, qurylysshylar bizge qolushyn berdi. Sóıtip, ony topyraǵymen qosa qazirgi Marǵulan atyndaǵy ýnıversıtetke jetkizdik. Kompıýterlik tomografııaǵa túsirgenimizde IX-XI ǵasyrlarǵa tıesili qos dóńgelekti tutas arbanyń sulbasy shyǵa keldi. Ertede qımaqtar kóship júrýge yńǵaıly bolýy úshin osyndaı «kóshpeli úıler» jasaǵan. Bul kúıme – Eýrazııa dalasynda ortaǵasyrlyq kóshpelilerdiń kóshpeli úıiniń eń jaqsy ári tutas saqtalǵan jalǵyz úlgisi. Barlyq bóligi aǵashtan jasalǵan, metall múlde qoldanylmaǵan. Tipti onyń biligi, dóńgelegindegi shabaqtary erekshe qatty aǵashtardan jasalǵan. Dóńgelekteri erkin aınalýy úshin bilik aınalasyna erekshe jaqpamaı jaǵylǵan tárizdi. Al dóńgeleginiń dıametri – 60 sm. Aıtaıyn degenim, bul kúıme bizdiń kınolardan kórip júrgen saqtardyń, túrki halyqtarynyń qos dóńgelekti arbasyna múlde uqsamaıdy. Múlde bólek formada jasalǵan, aǵash tetikteri de erekshe. Kúıme janynan shańyraqqa uqsas aǵash buıym tabyldy, oǵan ýyqtar shanshylyp, ol kúımeniń ústine qalqa retinde turǵyzylǵan. Buǵan qosa, álgi qorymda eki birdeı mola bar ekeni anyqtaldy. Onyń birinen er adamnyń súıegi, janyna qoıylǵan qanjary, kise belbeýiniń qaldyqtary, basqa da zattar tabyldy. Sońǵy jyldary arheologııalyq qazbada blokpen alý, ıaǵnı aınalasyndaǵy topyraqpen birge alý ádisin qoldanyp kelemiz. Bul mamandarymyz úshin ýaqyt únemdeýge paıdaly. Jádigerdi zerthanamyzǵa ákelgen soń, ony asyqpaı zertteý múmkindigi bar. Jýyqta Marǵulan atyndaǵy Pavlodar pedagogıkalyq ýnıversıteti men Qazaqstan zoologııa ınstıtýty bazasynda «Bıoarheologııa» ǵylymı ortalyǵy ashyldy. Jańa ortalyq Qazaqstan men Reseı ǵalymdarynyń birlesýine de jol ashyp otyr. Entomologter topyraq arasyndaǵy ejelgi jándikterdi zerttep, óz jańalyqtarymen bólisedi. Bul biz úshin múlde jańa baǵyt. Qazirdiń ózinde entomologter Baıdalydaǵy obadan ákelingen topyraqtan ejelgi qońyzdar men shybynnyń dernásilderin tapty. Jerlengen adam ólgen soń biraz ýaqyt jer qoınyna tapsyrylmaı ustalǵanyn, ony mýmııalaý júrgizilgenin bildik.
Al «Kóshpeli úı» qazir Almatyda ǵalymdar tarapynan zerttelip, qalpyna keltirilip jatyr. Kóp uzamaı ózge de jádigerlermen birge pash etiledi degen úmitimiz zor.
– Qazba jumystary aldaǵy ýaqytta jalǵasa ma?
– Mindetti túrde. Jýyqta ǵana Marǵulan ýnıversıtetinde kezekti ekspedısııamyzdy jasaqtadyq. Quramynda jas ǵalymdar men stýdentter bar. Olar jaz ýaqytynda Kenjekól, Baıdaly baǵytynda jumys isteıdi.
Eń bastysy, biz osy ýaqytqa deıin Ertis dalasyndaǵy qımaqtardyń mádenıeti, sonyń ishinde jerleý rásimi Shyǵys Eýropadaǵy túrki halyqtarymen birdeı bolǵanyn dáleldedik. IX-XI ǵasyrlarda Ortalyq jáne Soltústik Qazaqstan óńirlerindegi túrki halqy jappaı Shyǵys Eýropaǵa qaraı qonys aýdara bastaǵan. Shyǵys Eýropa bóliginde tabylǵan mundaı qorymdar Qazaqstandaǵy obalarǵa qaraǵanda bertinirek paıda bolǵan. Iаǵnı qımaq-qypshaq halqy ol jaqqa keıinirek barǵanyn bildiredi. Qımaq qaǵanaty ne sebepti Batysty betke alǵany, jalpy qaǵanattyń qulaýyna ne sebepker bolǵany ǵalymdar úshin áli kúnge jumbaq. Al qaǵanattyń bir bóligi Qazaqstan aýmaǵynda qalyp qoıyp, keıin Altyn Ordaǵa qosylǵany tarıhtan málim.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Murat QAPANULY,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy