«Qazaqsha Jaz» – memlekettik tildiń mereıin asyryp, qoldanys aıasyn keńeıtýge qomaqty úles qosyp júrgen qoǵamdyq uıymnyń biri. Mıllıondaǵan tutynýshysy bola tura, jelidegi paraqshalaryn qazaq tilinde júrgizýdi qorash kórgen qanshama ujymdy táýbesine túsirgen bul qozǵalys áleýmettik jelidegi júıeli jumysy arqyly úlken qozǵaýshy kúshke aınalyp keledi. Biz atalǵan qozǵalystyń ókili ári bastamashysy Jalǵas ERTAIDY áńgimege tartqan edik.
– «Qazaqsha Jaz» qozǵalysyn qurý ıdeıasy qalaı bastaý aldy?
– «Qazaqsha Jaz» qozǵalysy 2020 jyly quryldy. Bul pandemııa órship turǵan kez bolatyn. Bir ınnovasııalyq ıdeıa oılap taptyq degenge kelmes. Degenmen bul bastama qoǵamdaǵy qordalanǵan til problemasyna jaýap boldy. Qoǵamda til jaǵynan qysymǵa ushyraǵan úlken top bar. Iаǵnı iri qalalardaǵy tamaqtaný oryndaryna, qarjylyq uıymdarǵa, saýda-sattyq jáne qyzmet kórsetý ortalyqtaryna kelgende, qazaq tilinde qyzmet ala almaıtyn adamdardyń sany jyl sanap kóbeıe tústi. Olardyń ishindegi kózi ashyq azamattar osy keleńsizdikpen betpe-bet qalyp, til problemasyn sheshýge tyrysty. Biz solarǵa ortaq platforma usyndyq. Áleýmettik jeliniń áleýetin paıdalana otyryp, olardy bir ortaq chatqa jınap, qazaqsha aqparat alý quqyǵymyzdy talap ete bastadyq. Memlekettik tilde aqparat berýge nemese qyzmet kórsetýge nemquraıly qaraǵan úlken uıymdarǵa baryp, sypaıy túrde eskertý jasadyq. Qazaq tilinde qyzmet kórsetý arqyly kásipterin órge súıreı alatynyn, qazaqtildi tutynýshylar olardyń bıznesi úshin aýqymdy paıda ákeletinin aıtyp túsindirýge tyrystyq. Nátıje jaman emes.
– Jobanyń maqsat-mindeti, jumys barysy týraly tarqatyp aıtyp berseńiz.
– Qozǵalystyń maqsaty aıqyn – qazaq tilindegi aqparat alý quqyǵyn talap etýdi úıretý. Azamattardy qazaq tilinde aqparat alý quqyǵyn talap etýge shaqyrý. Sebebi bizdiń qoǵamnyń problemasy – azamattar óz quqyǵyn kóp jaǵdaıda bile bermeıdi. Saýda jasaý nemese qyzmet kórsetý oryndaryna barǵan ýaqytta tutynýshyda «qazaqsha da aqparat alýǵa quqylymyn» degen oı bola bermeıdi. Sol sebepti qazaq tiline nemquraıly qatynas ornaǵandaı kórinedi. Bizdiń maqsat – adamdarǵa óz quqyn túsindirip berý.
Biz túsindirý jumysyn kóbine ınternet jelisinde júrgizemiz. Áleýmettik jelide arnaıy paraqshalarymyz, ortaq chattarymyz bar. Sol chattarda qaı kompanııanyń paraqshasy jaqsy júrgiziletinin, qaı kompanııa qazaqsha qyzmetti laıyqty deńgeıde kórsetetinin tizbektep, ózara talqylaımyz. Bul talapqa saı kelmegenderdi birlese anyqtap, olarǵa sypaıy hám júıeli túrde óz ótinishimizdi, durysy talabymyzdy bildirýge tyrysamyz.
– Qozǵalystyń yqpalymen júzdegen iri kompanııa jónge kelip, qazaqtildi aýdıtorııamen sanasatyn bolǵan. Jumys barysynda qandaı qıyndyqtarmen kezdestińizder?
– Qazaqtildi aýdıtorııa degennen góri, qazaqtildi tutynýshymen degenimiz durys shyǵar. Kez kelgen iri bıznes ókili óz tutynýshysy neni qalaıdy, sony bere bilýi kerek. Qazaqsha sóıleıtin adamdar – eldegi eń iri tutynýshy top. Olardyń qalaýy bıznestiń betin qazaqsha kommýnıkasııaǵa qaraı burýy kerek. Dál sol sebepti de «qazaqsha jazdyń» yqpalymen júzdegen iri kompanııa tutynýshylary qazaqsha aqparat talap ete bastaǵanda birden jónge keldi. Olar suranystyń zańyna sáıkes qazaqsha aqparat tarata bastady ári munyń ózderi úshin asa tıimdi ekenin uǵyndy.
Bastapqyda «Qazaqsha Jaz» qozǵalysyn agressııalyq nemese radıkaldyq baǵyt retinde tanyǵysy kelgender baıqaldy. Biz bul jańsaq oıdy birden joqqa shyǵardyq. О́zimiz arnaıy ereje engizdik. Ereje boıynsha qazaqsha aqparat talap etý agressııalyq emes, mádenı formada bolady. Eń bastysy zań aıasynda júzege asady. Sol sebepti iri kompanııalarǵa aıtqanymyz ótimdirek boldy. Olar talabymyzǵa kóndi ári naryqta qazaqsha aqparatqa degen suranystyń artyp jatqandyǵyn baıqady. Kez kelgen marketıngtik zertteý júrgize alatyn kompanııa qazaqtildi tutynýshylardyń úlesin, aýqymyn jaqsy túsinedi.
– Mundaı tásil arqyly ıgi maqsattardy júzege asyratyn bastamalar álemdik tájirıbede kezdese me?
– Dál «Qazaqsha Jaz» qoldanatyn ádis álemdik tájirıbede, árıne, kezdesedi. Qozǵalystyń mindeti – áleýmettik jelilerde otyratyn adamdardyń kúshin bir alańǵa biriktirip, belgili bir maqsatqa jumsaý. Iаǵnı negizgi ádisimiz osy. Mundaı ádister álemniń túrli salasynda burynnan bar. «Cancel culture», ıaǵnı «joqqa shyǵarý mádenıeti» degen túsinik bar. Aıtalyq belgili bir tulǵa nemese tanymal kompanııa qandaı da bir qatelik jiberse, soǵan jaza retinde tutynýshylary, ne bolmasa kórermeni ony joqqa shyǵara bastaıdy. Olqylyqqa barǵandar zańmen jazalanyp qana qoımaı, qoǵam aldynda jaýap beredi, jurtshylyqpen sanasady. Osydan eki jyl buryn álemde qor naryǵynyń tutynýshylary birigip úlken kúsh tanytty. Olar belgili bir kompanııanyń aksııalarynyń baǵasyn ushyrý nemese tómenge túsirý arqyly qasańdanyp bara jatqan qaǵıdalardy ózgertti. Bul da belgili bir maqsatty kózdegen adamdardyń áleýmettik jeli arqyly birigip, solardyń jumys isteýiniń nátıjesinde bolǵan oqıǵa. Biz de sol sekildi áleýmettik jeli arqyly qazaq tilinde aqparat alý kedergisimen betpe-bet kelip, sol máseleni sheshýdiń jolyn izdegen adamdar tobyn biriktirdik. Birigý arqyly kúsh-jigerimizdi bir maqsatqa baǵyttadyq.
– Qozǵalystyń qoldaýshylary kóp pe, álde oǵan qarsylar basym ba?
– Árıne, naqty sanamalap aıtý qıyn. Deı turǵanmen «qazaqsha jazdyń» qozǵaýshy kúsh retindegi áseri kóbirek bolǵan sekildi. Biz o basta qandaı ıdeıany usyndyq? Iаǵnı «Seniń qazaqsha aqparat alýǵa quqyǵyń bar! Tutynýshy retinde qazaqsha aqparat alýdy talap etýge haqylysyń!» degen ıdeıany taratýmen aınalystyq. «Qazaqsha Jaz» qozǵalysynyń bir ıdeıasy – tamaqtaný oryndaryna kelgen kezde mázirdi qazaqsha talap etý. Bul – zańda bekitilgen talap. Alaıda kóp dámhana bul tártipti saqtaı bermeıdi. Biz osy ıdeıany jappaı tarattyq. Qazir atalǵan bastamalar tutas el aýmaǵynda júıeli júzege asa bastady. Keıingi tórt jylda bolǵan oqıǵalarǵa nazar aýdaryp kóreıikshi. «Chocofamily» kompanııasynyń, «Pınta» meıramhanalar jelisiniń tóńiregindegi máseleler, osyndaı irili-usaqty bıznes oryndarynyń jónge kele bastaýy jobanyń kúsh-jigerin tanytatyn birden-bir mysal. Áý bastaǵy maqsatymyz adamdardyń oıyna qazaqsha aqparat talap etýge haqym bar degen ustanymdy sińirý bolǵan bolsa, biz ol maqsatqa jettik. Qozǵalystyń qoldaýshylary kóp. Olar mıllıondaǵan adam. Al qozǵalysqa qarsy adamdar bar shyǵar. Belgili bir bıznes ókilderi, bizdiń ıdeıany qoldamaıtyndar degen sekildi... Degenmen qoǵamdaǵy áserge qaraǵanda, qozǵalysty qoldaýshylar basym.
– Jalpy, búgingi qoǵamda qazaq tiliniń qoldanylý órisine kóńilińiz tola ma? Ne jetpeıdi, ne nársege basymdyq bergen abzal?
– Qoǵamdaǵy qazaq tiline kózqarastyń ózgerýi, qazaq tilin úırenýshiler sanynyń artýy, aqparatty qazaq tilinde talap etetin adamdardyń kóbeıýi – munyń barlyǵy tilimizdiń qoldanylý órisiniń keńeıip kele jatqanyn kórsetedi. Biraq atqarýshy oryndar buǵan qalaı reaksııa bildirip jatyr degen saýal oılandyrady. Qazir bildeı jaýapty oryndar qazaq tilin aldyńǵy orynǵa shyǵarýǵa asa nıetti emes. Tipti keıde tilimizdiń qaryshtap damyp ketýine kedergi keltirip otyrǵandaı kórinedi. Ony olar ártúrli syrtqy faktormen túsindirýge tyrysady. Másele onda emes. Qoǵamnyń qazaq tiline kózqarasy oń, al bıliktiń kózqarasy sol keńes dáýirinde qalyptasqan keıbir bıýrokratııalyq tásilmen shektelip jatyr. Memlekettik til týraly zań qabyldanyp, bılik naqty oıyn erejelerin bekitip berýge tıis. Til zańyn saqtamaǵan kompanııalarǵa aıyppul salynsa, qazaq tilinde aqparat berý tolyǵymen zańmen qorǵalsa, kósh ózi-aq alǵa jyljıdy. Zań qabyldanyp, ereje bekimeı, biz aıtqan jaıt qoǵamdaǵy daýly másele bolyp qala beredi.
– Oqyrmandarǵa aıtaryńyz?
– Telefonyńyzdaǵy ınterfeısti qazaqshalańyz. Telefonyńyzda qoldanatyn kez kelgen mobıldi qosymshanyń qazaqsha nusqasyn qoldanyńyz. Bankomatta qazaq tilin tańdańyz, saıttardyń qazaqsha nusqasyn paıdalanyńyz. Kez kelgen jeke nemese memlekettik organdarǵa barǵanda qujattyń qazaqsha nusqasyn surańyz, qujatty qazaqsha toltyryńyz. Qaıda barsańyz da ózińizge qazaqsha qyzmet kórsetilýin talap etińiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»