Álemdik saýda ıntegrasııasyndaǵy endigi úrdistiń betalysy belgili bolyp qaldy: «Qıyndyqtarǵa qalaı qarsy turamyz jáne múmkindikterimizdi ıgere alamyz ba?» degen másele kún tártibine berik ornyqty. Bul – Ortalyq Azııa elderiniń №1 problemasy.
Almatyda ótken Ortalyq Azııanyń 13 saýda forýmyna qatysqan spıkerler bul máselelerdiń bárin elder arasyndaǵy tyǵyz yntymaqtastyq arqyly ǵana sheshýge bolatynyna nazar aýdardy. Álemniń kúrdeli geosaıası aýysýlar aldynda turǵany da forým spıkerleriniń nazarynan tys qalmady.
«Biz on jyldan astam ýaqyt buryn saýda yntymaqtastyǵyn arttyrý turaqty, gúldengen jáne ózara baılanysty Ortalyq Azııany qura alady degen senimmen dúnıege kelgen osy forýmdy qoldaıtynymyzdy maqtan tutamyz», dedi USAID ákimshiliginiń aǵa orynbasary Zeınah Salahı.
Forým ótkizile bastaǵan ondaǵan jyldan beri oǵan Ortalyq jáne Ońtústik Azııanyń, Eýropa men AQSh-tyń 25 elinen 10 myńnan astam memlekettik jáne kommersııalyq qurylym ókilderi qatysyp, nátıjesinde, 32 mıllıon dollardan asatyn kelisimshart jasalǵan. Keıingi 20 jylda óńirdiń jıyntyq ishki jalpy ónimi (IJО́) naqty mánde jylyna orta eseppen 6,2 paıyzǵa ósip, 347 mıllıard dollarǵa jetti. 2000 jyldan beri syrtqy saýda aınalymy jeti ese ósti. 2022 jyly Ortalyq Azııa elderiniń ımporty men eksportynyń jıyntyq kólemi shamamen 190 mıllıard dollardy quraǵan.
Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri Qaırat Tórebaevtyń aıtýynsha, Ortalyq Azııa elderimen saýda kólemin eki esege arttyrý josparlanyp otyr. Onyń sózinshe, ótken jyly Qazaqstannyń Ortalyq Azııa elderimen saýda kólemi 7,7 mıllıard dollarǵa jetken.
«Ortalyq Azııa elderi teńizge shyǵa almaıtyndyqtan, aımaqishilik saýda úlken ról atqarady. Saýda – kez kelgen eldiń ekonomıkalyq damýynyń negizgi faktorlarynyń biri. Munda qatysýshylar qaǵazsyz saýdany, jumsaq jáne dástúrli ınfraqurylymdy, elektrondy kommersııany talqylaıdy, sonymen qatar elder boıynsha belgili bir taqyryptyq sessııalar bar. Elder arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystar qarqyndy damyp kele jatyr jáne ol ınfraqurylymǵa táýeldi. Halyqaralyq uıymdarmen, sonyń ishinde USAID-pen birlesip salany saraptaý jumysy júrgizilip jatyr. Nátıjesinde, tıisti jol kartasy qabyldandy. Sonymen qatar biz Dúnıejúzilik saýda uıymy aıasynda ózimizdi tártipke keltiremiz jáne jaqyn arada qaıta qaraý bolady, onda biz ózimizge alǵan mindettemelerdi tekseremiz. Sondaı-aq Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń da mańyzy erekshe. Ol elimizdiń ǵana emes, búkil Ortalyq Azııa elderiniń Eýropaǵa shyǵatyn qaqpasy. Sebebi orta dálizge (TMTM) jatatyn Baký – Tbılısı – Kars (BTK) temirjolynda júk tasymaly 2024 jyldyń 20 mamyrynda qaıta bastalady. Jańartylǵannan keıin temirjoldyń ótkizý qabileti jylyna 1-1,5 mıllıon tonnadan 5-6 mıllıon tonnaǵa deıin artady», dedi Qaırat Tórebaev.
Forým barysynda negizgi nazar saýda-ekonomıkalyq ózara is-qımyldy jáne tranzıt-kóliktik salasyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetýge aýdaryldy. Sıfrlandyrýdyń logıstıkalyq salany damytýdyń negizgi draıveri ekeni jalpyǵa birdeı moıyndalsa da júkterdi tasymaldaý úderisinde rettelmegen qaltarystardyń kóp ekeni aıtyldy. Pikirtalas alańdarynda qandaı ıdeıalar estilse de, eń aldymen Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń saıası erik-jigeri qajet ekeni de sóz boldy.
Kólik mınıstrligi Kólik saıasaty basqarmasynyń basshysy Ásemgúl Rahmetovanyń aıtýynsha, Qazaqstan aýmaǵy arqyly 13 kólik dálizi ótedi. Bıyl tórt iri jobany aıaqtaý josparlanyp otyr eken. Olar – Ortalyq-Ońtústik, Taldyqorǵan-О́skemen, Aqtóbe-Qandyaǵash jáne Atyraýdan respýblıka shekarasyna deıingi aralyq: Mańǵystaý oblysymen eń qysqa baılanysty qamtamasyz etý jáne araqashyqtyqty qysqartý úshin uzyndyǵy 515 shaqyrym bolatyn Beıneý – Shalqar tasjolynyń qurylysy.
2024 jyldyń naýryz aıynda Qytaıdyń Sıan qalasynan Baký porty arqyly Ázerbaıjannyń Apsheronyna nebári 11 kúnde jetken konteınerlik poıyz iske qosyldy. Júkterdi halyqaralyq avtomobılmen tasymaldaý úderisi tek ulttyq zańnamamen ǵana emes, sondaı-aq tıisti halyqaralyq konvensııa jáne normalarmen de joǵary deńgeıde retteledi. Olardyń árqaısysy qaǵaz júzinde qandaı da bir qujatty talap etedi. Qazir Ortalyq Azııa elderiniń de, jahandyq aýqymnyń da mindeti osy qujattardyń barynsha kóp bóligin sıfrlyq sheshimderge kóshirý ekenin sarapshylar da jıi aıtady.
ALMATY