Dári baǵasynyń qymbattaǵany týraly habardy kúzde jıi estımiz. Osyǵan qaraǵanda bir maýsymda órship baryp basylatyn aýrý-syrqaý baǵaǵa áser etse kerek. Belgili bir turmystyq taýardyń suranysqa qaraı qubylatyny sekildi dári-dármek óndirisinde de baǵa naryqqa baǵynady.
Kásipker jumysy jáne baqylaý
Densaýlyq salasynda dári-dármek sapasyn, qaýipsizdigin baqylaýǵa beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Sıfrlyq tehnologııalar qoldanysqa engeli satyp alý tártibinde ashyqtyq paıda boldy. Mysaly, qazir elde dárilik zattardyń 7 myńǵa jýyq túri tirkelgen. Árbir dári-dármektiń mınıstrlik bekitken shekti baǵasy bar. Muny jaqsy biletin kásipkerler de birli-ekili dáriniń ústine bes-on tıynyn qosyp satýdan qaımyǵady. О́ıtkeni dári-dármekti jetkizýmen jáne satýmen aınalysatyn uıymdar baǵany shekti mejeden asyrsa, ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp, tipti lısenzııasynan aıyrylýy múmkin ekenin túsinedi. Taǵy bir aqpardy aıtar bolsaq, shildeden bastap veterınarııada qoldanylatyn dárilik zattar men vaksınalardy qospaǵanda, shetelden kelgen jáne el aýmaǵynda óndirilgen dárilik zattarǵa qatysty mindetti tańbalaý engiziledi eken.
Resmı derekke súıensek, elde 10 myńǵa jýyq dárihana bar. Olardyń jumysy Kásipkerlik kodeksiniń aıasynda retteledi. Sol ereje-talaptardyń saqtalýyn Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qarasty Medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý komıteti, komıtettiń óńirlerdegi 20 departamenti baqylaıdy. Baqylaǵanda, beıjaı teksermeıdi, aryz-shaǵymdardy basshylyqqa alady, profılaktıkalyq baqylaý júrgizedi.
Internet júıeler arqyly qadaǵalaıdy. Sosyn zań buzǵan dárihanalardyń tizimi Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń buıryǵymen bekitilip, Prokýratýraǵa tirkegen soń ǵana tekserý júrgizedi. Teksergende de kásipkerge bir aı buryn habarlaıdy, eskertedi. Iаǵnı Kásipkerlik kodeks sheńberinde komıtet qyzmetkerleri dárihanalardy kez kelgen ýaqytta sebepsizden sebepsiz teksere almaıdy. Demek dárihana jumysyn toqtatyp, lısenzııasynan aıyrý degenińiz – ońaı sharýa emes. Dárihana ashýǵa ruqsatty Medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý komıtetiniń aýmaqtyq departamentteri bergenimen, zańǵa sáıkes olardyń lısenzııasyn tek sot arqyly qaıtaryp alýǵa bolady. Komıtettiń departamentteri ereje-talapqa saı jumys istemegen sýbektilerdiń jumysyn tek ýaqytsha, 6 aı merzimge deıin toqtata alady. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý komıteti basqarma tóraǵasynyń orynbasary Almagúl Kenjehanovanyń aıtýynsha, byltyrdan beri lısenzııadan qaǵylǵan dárihana tirkelmegen.
– Byltyrdan beri talapqa saı jumys istemegen birneshe dárihananyń jumysy 6 aıǵa deıin ýaqytsha toqtady. Olarǵa «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» kodekstiń 464-babyna sáıkes, aıyppul salyndy. Mundaı jaǵdaıda 6 aıdyń sheńberinde álgi dárihana jumysyn rettegen soń aýmaqtyq departamenttiń mamandary baryp jumysyn qaıta tekseredi. Dárihana basshylyǵy kemshilikti rettese, jumysyn qaıta jalǵastyrýǵa ruqsat. Eger dárihana basshylyǵy synnan sabaq almasa, aýmaqtyq departament mamandary lısenzııany qaıtaryp alý boıynsha sotqa usynys joldaıdy. Byltyr dárihanalarǵa qatysty jalpy 864 ákimshilik quqyq buzýshylyq boıynsha hattama toltyrylǵan. Onyń quny shamamen 34,5 mln teńge shamasynda boldy. Munda dárihana mamandary biliktilik talaptaryna sáıkes kelmegen. Dárilik zattardy durys saqtamaǵan, keıbir medısınalyq uıymdardyń dárilik zattarmen qamtylmaǵan faktileri tirkeldi. Dárilerdi ýaqtyly joımaǵan, lısenzııasyz jumys istegen jaǵdaılar bar. Merzimi ótken dárilerdi satý faktisi tirkelmese de, medısınalyq uıymnyń ishinde qoldanǵan 2 jaǵdaı bar. Olarǵa aıyppul salynyp, dárilik zattar tárkilenip, joıyldy. Baıqasaq, ákimshilik aıyppul kóbine dári-dármekti durys saqtamaǵan sýbektilerge salynǵan. Sosyn dárini reseptsiz satý faktileri jıi kezdesken, – deıdi A.Kenjehanova.
Dárihana ashý qıyn ba?
Almatyda 1 500-ge jýyq dárihana jumys isteıdi eken. Al Astanada 1 200, Shymkentte 800-ge jýyq dárihana bar. Dárihana ashýǵa ruqsatty Medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý komıteti jáne komıtettiń aýmaqtyq departamentteri beretinin joǵaryda aıttyq. Dárihana ashýdy oılaǵan sýbektiler Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń 148-buıryǵymen bekitilgen talaptarǵa sáıkes kelýi kerek. Mysaly, ondaǵy mamandardyń mindetti túrde farmasevtıka mamandyǵynan bilimi bolýǵa tıis. Joǵary, meıli orta bilimdi bolsa da jaraıdy. Tek, orta bilimdi mamannyń 3 jyl eńbek tájirıbesi bolýǵa tıis degen ereje bar. Dárihana aýdany 30 sharshy metrden kem bolmaýy kerek. Dárihananyń óziniń jıhazdary, aýany ólsheıtin quraldary, tońazytqyshy bolýy shart. Osy sekildi basqa da birneshe qatań ereje bar. Taǵy bir máseleni qaperge alaıyq. Eger dárihana JShS nemese AQ bolyp qurylsa, onda basshynyń farmasevtıkadan bilimi bolmasa da jaraıdy. Tek dárihanaǵa jaýapty nemese meńgerýshiniń bilimi bolýy shart. Al dárihana ashýdy kózdegen jeke kásipkerlerge farmasevtıkadan bilimi bolýy mańyzdy. Onsyz jumys isteı almaıdy.
Preparattardyń quny naryqtyq qatynastarǵa, óndirýshiniń baǵasyna, shetel valıýtalarynyń baǵamyna, óndirýshi jáne satyp alýshy eldiń baǵa saıasatyna, logıstıkaǵa, shıkizat qunyna jáne basqa faktorlarǵa baılanysty ózgeredi. Byltyr jáne bıyl úsh aıdaǵy saraptama boıynsha dári-dármek baǵasy shamamen 13 paıyzǵa qymbattaǵan. Bul – ortaq, salystyrmaly esep. Negizi keıbir dárilik zattardyń baǵasy 13 paıyzdan joǵarylasa, ekinshiden, basqa dáriniń baǵasy byltyrǵydan 14-15 paıyzǵa tómendegeni baıqalady. Mysaly, bıyl júrek-qan tamyrlary aýrýlaryn emdeýge arnalǵan, mıkrobqa qarsy, vırýsqa qarsy preparattardyń baǵasy ósken. Sol sekildi antıkoagýlıanttar, steroıdti emes qabynýǵa qarsy preparattar, vıtamınderdiń baǵasy tómendegen. Qosh, byltyr elde baǵany negizsiz kóterip satqandarǵa qatysty 12 ákimshilik hattama toltyrylǵanyn eskersek, baǵa baqylaýda dep aıtýǵa bolady. Mundaı fakti anyqtalǵan jaǵdaıda turǵyndar medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý komıtetiniń aýmaqtyq departamentterine dáleldi qujattarmen (satyp alǵany týraly chek) nemese DARIKZ mobıldi qosymshasy arqyly ótinish bere alady.
Ishki ónimniń baǵaǵa áseri
Dárilik zattardy shyǵarýǵa arnalǵan ónimdi, ıaǵnı negizgi shıkizatty álem elderi Qytaı men Úndistannan alatyn kórinedi. Eldegi óndirýshiler de osyǵan ıek artady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke farmasevtıkada otandyq óndiristi 50%-ǵa deıin jetkizýdi tapsyrǵan edi. Keıin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi 2029 jylǵa deıingi jol kartasyn ázirledi. Onda satyp alý úderisterin, baǵany retteý, sıfrlandyrý, sheteldik ınvestısııa tartý syndy basqa da mejeli mindetter qamtylǵan edi. Muny farmasevtıkalyq kásiporyndardyń damýyn jedeldetýge, kadrlyq áleýettiń sapasyn arttyrýǵa, jańa jumys oryndaryn qurýǵa, ozyq tehnologııalardy engizýge jol ashady dep túsindik.
Farmasevtıkada iri, beldi kompanııalar «Big Pharma» tóńiregine toptasqan. Qazir osy qatardaǵy iri kompanııalardy shaqyryp, esesine otandyq ónimniń úlesin arttyrýǵa kóńil bólinip otyr.
– Elde óndiriletin dári-dármektiń baǵasy shetelden keletin taýardan áldeqaıda arzan bolady. Ári óz ónimderimizdiń sapasy da jaqsy. Qazir elde 193 óndirýshi bar. Onyń 43-i dárilik zattar shyǵarsa, 150-i medısınalyq buıymdar óndiredi. Medısınalyq buıymdardyń ishinde maskadan bastap, ÝZI apparattaryna deıin shyǵyp jatyr. Shymkentte «Hımfarm» degen zaýyt bar. Almatydaǵy «Abdi Ibrahim Global Pharm» kompanııasynyń da ónimi sapaly. Olar tipti, ónimin syrtqa eksporttaıdy. Jambylda da farmasevtıkalyq ónimder shyǵady. «Dosfarm»-nyń spreı tamshylary bar. Negizi, otandyq óndirýshilerdiń áleýeti sheteldik iri kompanııalardan kem emes. Jyldan-jylǵa ósip, órkendep, keńeıip keledi. Iá, búginde elge «Big Pharma» kompanııalary kelip jatyr. Olar 2026 jylǵa deıin birneshe zaýyt salyp, MRT, angıograf syndy apparattarǵa deıin shyǵaramyz deıdi. Buǵan qosa Roche, Pfizer-den basqa da kompanııalar bizge kelýge nıet bildirip otyr, – deıdi A.Kenjehanova.
Farmasevtıkadaǵa sheteldik iri kompanııalardyń, ınvestorlardyń kelýi eki jaqqa da tıimdi. О́ıtkeni sheteldik kompanııalar ónimin Ortalyq Azııaǵa biz arqyly shyǵara alady. Shyǵyndardy azaıtyp, tabysyn arttyrýǵa, ónim kólemin ulǵaıtýǵa kirisedi. Al bizde birinshi kezekte jumys oryndary ashylady. О́ndirýshi el bolyp eseptelemiz. О́nimniń quny sheteldegiden arzan túsedi. Qazir bizge dárilik zattar Germanııa, AQSh, Úndistan, Reseı, Ýkraına, Belarýs, basqa da elderden keledi eken. Al ózimizdegi dárilik zattar shyǵaratyn 43 zaýyttyń altaýy ǵana ónimin syrtqa shyǵarady. Belarýs, Armenııa, Qyrǵyz Respýblıkasy, О́zbekstanǵa joldaıdy. Polshaǵa da shyǵatyn dári-dármekter bar desedi. Osyǵan qaramastan 2022 jyly otandyq óndiristiń úlesi 20 paıyz bolǵan. Al byltyr osy kórsetkish 14,4 paıyzǵa bir-aq túsken. Munyń sebebi mynada, 2020 jyly pandemııa tusynda ózimizde zaýyt ashyldy. Esesine, ishki ónimniń úlesi kóbeıdi. Al byltyr pandemııa basylǵanymen, qyzylsha aýrýy kúshine mindi. Osy kezde qyzylshaǵa qarsy salynatyn ekpeler ádettegiden kóp mólsherde ımporttaldy. Munyń quny 2022 jyly 1 mlrd teńge tóńireginde bolsa, 2023 jyly 6 mlrd-qa jetken. Import pen eksporttyń baǵaǵa qalaı áser etetinin osydan-aq baǵamdaı bersek bolady.
Halyq múddesi bárinen bıik
Keıingi jyldary aýyl medısınasynyń áleýetin arttyrýǵa basymdyq berildi. Osy tusta aýdan ortalyǵynan shalǵaıdaǵy eldi mekenderde aýrýhanamen qatar dárihana ashý jaıy da pysyqtalǵan. Birer jyl buryn tıisti zańǵa ózgeris engizilip, aýyldaǵy shaǵyn ambýlatorııalardyń janynan shaǵyn dárihana ashýǵa ruqsat berildi. Ári ol dárihanada farmasevt mamannyń bolýy mindettelmedi. Bar bolǵany ondaǵy feldsher nemese medbıke biliktiligin joǵarylatyp, oqýdan ótse, jetkilikti. Olar dárihana aýdany 30 sharshy metrden kem bolmaýǵa tıis degen talapty saqtamasa da bolady. Bar bolǵany 4 sharshy metrlik nysan bolsa, jetkilikti. Qazir qalada báseke joǵary bolǵan soń, dárihana ashý ońaıyraq. Jergilikti ákimdikter, densaýlyq saqtaý basqarmalary qaı jerde halyq kóp shoǵyrlanǵanyn, qaı jerge dárihana keregin bilip otyr. Iаǵnı qalanyń ózinde dárihanalar betaldy emes, suranysqa qaraı salynady.
Qoryta kele, dári-dármekti mekemelerge der kezinde jetkizýge jaýapty «SQ-Farmasııa» seriktestiginiń jumysy týraly da aıta ketkenimiz jón bolar. «SQ-Farmasııa» TMKKK jáne MÁMS sheńberinde dári-dármekterdi satyp alý jáne saqtaý jónindegi biryńǵaı operator sanalady. Bul 2009 jyly Úkimet qaýlysymen farmasevtıkalyq salanyń turaqtylyǵy men básekege qabiletin arttyrý, dárilik zattardy memlekettik satyp alýdy shoǵyrlandyrý jolymen farmasevtıkalyq ónerkásipti damytý maqsatynda quryldy. Kompanııanyń óńirlerde bólimsheleri, dári-dármek saqtaıtyn iri qoımalary bar. Byltyr elde dárilik zattardyń aınalymy 950 mlrd-qa jýyqtasa, sonyń shamamen 438 mlrd-qa jýyǵy «SQ-Farmasııa» arqyly aınalymǵa engen. Halyqqa tegin taratylatyn 50 paıyzǵa jýyq dárilik zattardy atalǵan kompanııa jetkizedi. Eger eldegi dárihana, qoıma, aýrýhana, emhana bári-bárine jetkiziletin dárilik zattardy 1 trln dep esepteıtin bolsaq, sonyń teń jartysy «SQ-Farmasııa» arqyly qamtylyp otyr. Qysqasy, osy kompanııa ımport jáne otandyq óndirýshilerdiń dári-dármekterin qabyldap, shart jasasyp, tasymaldaıdy, saqtaıdy, taratady. Sheteldik, meıli otandyq óndirýshiler bolsyn, barlyǵymen tikeleı kelisimshart jasaıdy. Dári-dármek aınalymyn bilip otyrady. Árıne, atalǵan kompanııanyń jumysyn mınıstrlik baqylaıdy, aqparat almasyp, keıbir máselelerde keńesip sheshim qabyldaıdy. Qalaı desek te, dári-dármek qaýipsizdiginde halyqtyń múddesi jekelegen kompanııalardan bıik. Muny jaqsy biletin mınıstrlik medısınalyq taýarlardyń aınalymyn, baǵasyn baqylaýdy áli de bolsa qatańdata túsýi kerek.