Osy atalǵan kúnge oraı jyl saıynǵy úndeýleriniń birinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Búgin biz ujymdastyrý jyldarynda ashtyqqa ushyraǵandardy, sondaı-aq týǵan jerinen ketýge májbúr bolǵandardy da eske alamyz. Sol jyldardaǵy orasan zor adam shyǵyny men taǵdyr taýqymeti árbir azamattyń júregine jara saldy. Totalıtarızmnen zardap shekken kóptegen ult ókilderi úshin qazaq jeri qutty mekenge aınaldy. Ata-babalarymyzdan daryǵan qaısarlyq pen tózimdiliktiń arqasynda qatań synnan abyroımen ótip, birtutas ult retinde birigýge múmkindik aldyq», dep atap ótken edi. Atalǵan jyldardy eske alyp, tarıhymyzǵa táý etip, búgingi arqalaǵan amanat pen erteńgi keleshektiń mán-mańyzyn uǵyný árbir otandasymyzdyń basty mindeti.
Asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni – 1997 jyldan bastap atap ótilip keledi. Táýelsiz Qazaqstanda alǵashqy bolyp qabyldanǵan zańdardyń biri – 1993 jylǵy sáýirdiń 14-indegi «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań.
(Foto: pixabay.com)
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý máselelerin jan-jaqty zerdeleý jáne sheshý maqsatynda Prezıdent Q.K.Toqaevtyń Jarlyǵymen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa quryldy. Jobalyq keńse qurylyp, Memlekettik komıssııanyń jumys toptary quryldy. Ár top óz qyzmetin qýǵyn-súrgin qurbandarynyń sanattaryna sáıkes júzege asyrady. О́ńirlerde saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi óńirlik komıssııalar quryldy, oǵan ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleri jáne memlekettik organdar men uıymdardyń ókilderi kiredi.
Saıası qýǵyn-súrgin týraly
1930 jyldary Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan Qazaqstanda 103 myń adam qýǵyn-súrginge ushyraǵan jáne 25 myń adam atý jazasyna kesilgen.
Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan lagerlerge koreıler, polıaktar, Edil nemisteri, Qyrym tatarlary, Kavkaz halyqtary jáne basqa da ult ókilderi qonys aýdarylyp kelgen.
Saıası qýǵyn-súrgin jyldary retinde 1921 jyldan 1953 jyldar aralyǵyn negizge alyp júrgenimizben, Reseı bıligine qaraǵan úsh ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy bas kóterer azamattardy jazalaý-qýdalaý tynbaǵan, onyń orasan zor zardaptary – ultty tolyq qurta almasa da, rýhsyz, qorqaq, jaltaq minezderge shaldyqtyrǵany aıdan anyq aqıqat.
Qazaqstanda 1937-38 jyldary 107 myń adam repressııaǵa iligip, 27 myńy atylǵan. Karlag, Steplag, Aljır degen ataýmen arnaıy lagerler jumys istegeni málim, «Halyq jaýynyń» áıeli bolǵany úshin 18 myń áıel azap lagerinen ótken. Qýǵyn-súrgin jyldary ishinde Qazaqstan aýmaǵynda qurylǵan lagerlerge 5 mln astam adam jiberildi.
Jazyqsyz jazalanǵandardyń qatarynda Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Tynyshbaev, M.Dýlatuly, M.Jumabaev, S.Seıfýllın, I.Jansúgirov, B.Maılın, S.Asfendııarov, taǵy basqa memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, ult zııalylary boldy.
О́ktem halyqtar otar eldi qashanda tuqyrtyp ustaıtyny málim. Eki ǵasyrǵa jýyq patshalyq Reseıdiń júrgizgen saıasaty Keńes úkimeti kezeńinde órshı tústi. 1919 jyly Qazaqstanǵa keńes bıligi ornyǵa bastady. Alash qaıratkerlerine keshirim jasaldy. Alash qaıratkerleri endi Keńes úkimeti múmkindik berse, ultyna adal eńbek etip, oıǵa alǵan uly maqsattaryn qoldan kelgenshe oryndap qalýǵa tyrysty. Alaıda úkimet bıligi kúsheıip alǵansha ǵana qýlyq jasaǵan keńestik qursaý sorpa betine shyǵar zııaly qaýymǵa qaıta shúılikti. Árıne burynǵy «Alashorda» múshelerinen soń, kezek Keńes úkimetine shyn sengen ultshyl qaıratkerlerge keledi. Otarshyl úkimettiń maqsaty bodan elde eshbir bas kóterer azamat qaldyrmaý edi.
1937 jylǵy saıası qýǵyn-súrgin qoǵamǵa qatty áser etti. Jalpyǵa birdeı kúdiktený jaǵdaıy bekip, qoǵamdyq sanada «jaý beınesi» qalyptasty, adamdar ózderine qatysty eń aýyr aıyptaýlardy qabyldaýǵa daıyn boldy. Adam ózin jaýlardyń, kontrrevolıýsıonerlerdiń, tyńshylar men dıversanttardyń qorshaýynda qalǵandaı sezinetin «qorshaýdaǵy adam» psıhologııasyn qoldaný ıdeologııalyq qarýǵa aınaldy. Stalın ǵana barlyq jaýlardan qutqara alady degen ıdeologııalyq postýlat adamdardyń sanasyna kirip aldy. I. V. Stalın qaıtys bolǵannan keıin ǵana ótkenniń qatelikterin moıyndaý, totalıtarlyq júıeniń qýǵyn-súrginine ushyraǵan adamdardyń esimderin qalpyna keltirý múmkin boldy.
Qazirgi ýaqytta tarıhymyzdyń atalǵan qasiretti kezeńin tolyq ári jan-jaqty zerdeleýge múmkindik týdy, sol zulmat kezeń týraly ár azamatqa búkpesiz jetkizý – Qazaqstannyń árbir tarıhshysynyń mindeti.
1919-1922 jyldardaǵy ashtyq jáne onyń zardaptary
Qazaqstanda asharshylyq saldarynan qaza tapqan adamdardyń naqty sany áli kúnge deıin pikirtalas pen daý týǵyzyp keledi. Qurban bolǵandar sany týraly resmı derekter ár derekkózge qaraı ózgeredi. О́lim-jitimniń kúrt ósýi jáne halyqtyń ashtyqtan zardap shekken aımaqtardan jappaı qashýynyń nátıjesinde Qazaqstan halqy 1 mıllıonǵa jýyq adamǵa qysqardy: eger 1920 jyly respýblıka aýmaǵynda 4 mln 781 myń adam tursa, 1922 jyly – bar bolǵany 3 mln 796 myń adam bolǵan. Ashtyq pen birge elge epıdemııalyq juqpaly aýrýlar da taraldy, qaýiptisi oba, tyrysqaq, súzek edi, emdeıtin aýrýhanalar jetispedi, saldarynan qaza tapqandar sany kúrt ósti. Asharshylyqtyń zardaby áli kúnge deıin halyqtyń jadynda, mádenıetinde saqtalǵan. Atalǵan kezeń týraly ádebıette birneshe shyǵarmalar jazyldy. Asharshylyqta maldyń joıylyp azaıýy dástúrli kóshpeli sharýashylyqtyń kúıreýine ákeldi. Ekonomıkalyq ınfraqurylym joıylyp, ashtyqtan qalpyna keltirý qıynǵa soqty. Sonymen qosa, halqymyzdyń mádenı murasynyń joǵalýyna ákeldi. Asharshylyq saıası jaǵdaıǵa da áser etip, halyq arasynda narazylyqtar týdyrdy. Bir sózben aıtqanda, 1919-1922 jyldardaǵy Qazaqstandaǵy asharshylyq halyq úshin aýyr jáne uzaqqa sozylǵan zardaptarǵa ákeldi.
1930-33 jyldardaǵy asharshylyq jáne onyń zardaptary
1930-33 jyldar – Qazaqstan tarıhynda tereń ári uzaqqa sozylǵan zardaptar qaldyrǵan eń qasiretti taraýlardyń biri. Keıbir zertteýler Qazaqstanda 1,5 mıllıonǵa jýyq qurban bolǵanyn kórsetedi. Keıbir derekterde qazaqtyń jartysy – 2-3 mıllıon adam (qazaqtyń jartysy) qaza tapty delinedi.
Atalǵan daǵdarysqa Keńes Odaǵyndaǵy ujymdastyrý men astyq jetkizýge qoıylǵan bıik maqsattar yqpal etkeni málim. Halyqtyń aýyldyq jerlerden qalalarǵa jáne KSRO-nyń basqa aımaqtaryna jappaı qonys aýdarýyna ákeldi. Asharshylyq – tiri qalǵandardyń psıhologııasynda tereń iz qaldyrdy, kúızeliske ushyraǵan, jaqyndarynan aıyrylǵan olar qıyn ómir súrý jaǵdaılaryn ótkerdi.
Asharshylyq – kóptegen adamdardyń, ásirese balalar men qarttardyń azapty ólimine ákeldi. Durys tamaqtanbaý jáne gıgıenany saqtamaý ish súzegi, dızenterııa, tumaý sııaqty juqpaly aýrýlardyń taralýyna ońtaıly jaǵdaı jasady jáne medısınalyq kómektiń bolmaýy ólim-jitimniń kóp bolýyna jáne tutas bir áýletterdiń qyrylýyna ákeldi. Asharshylyqtan qazaq halqy dúnıe-múlkinen, jerinen, malynan aıyryldy, kedeıshilikke ushyrady. Dástúrli ómir salty joıyldy.
(Foto: e-history.kz)
1930-33 jyldardaǵy asharshylyqqa qatysty taǵy birneshe mańyzdy aspektilerdi atap ótken jón.
Halyqtardy deportasııalaý: Ujymdastyrý saıasatymen birge ulttardy jappaı jer aýdarý jumystary júrgizilip, deportasııalar – halyq arasynda úlken turaqsyzdyq pen qosymsha shyǵyndar týǵyzdy.
Mádenı muranyń joǵalýy: Asharshylyq pen jer aýdarýdan qazaq halqynyń kóptegen salt-dástúrleri, ádet-ǵuryptary joǵaldy.
Qalpyna keltirý jáne odan keıingi ózgerister: Asharshylyqtan keıin Qazaqstan ekonomıkanyń, áleýmettik qurylymnyń jáne mádenı damýynyń qalpyna kelýine baılanysty uzaq merzimdi zardaptarǵa tap boldy.
Túıindep aıtqanda, atalǵan faktorlar 1930-33 jyldardaǵy asharshylyqtyń qazaq tarıhynyń eń bir qasiretti kezeńi ekenin aıǵaqtaıdy.
(https://e-history.kz/kz materıaldarynan yqshamdalyp alynyp, birshama óndelip usynyldy).