At baılar altyn qazyq (Esse)

Men Akbar aǵany, naqtyraq aıtqanda, Akbar Májıtuly shy­ǵar­mashylyǵyn ótken HH ǵasyr­dyń 80-jyldarynyń sońynan beri  bilemin. Onyń ataqty «Aqsaq qulanyn» biz 9-synypta oqyp júrgende orta mektepke arnalǵan ádebıet oqýlyǵynan, sodan sál keıin jazýshynyń «Aqsaq qulan», «Kók kógershin» degen áńgimeler jınaǵyn basymyzǵa jastanyp oqydyq. Ol – Qytaı­dyń Beıjiń qalasynda turatyn qazaq ulty­nan shyqqan ataqty qalamger. Shyǵarmala­ryn qytaı tilinde jazady. О́ziniń shyǵarmala­ry arqyly qytaı prozasyna jańa reńk, stıl ákelgen sýretker. Qytaı prozasy­nyń klassıgi, ataqty jazýshy Ýań Myń myrza Akbar Májıtulynyń týyndylaryna baǵa bergende: «Ol buryn-sońdy turmysty daıyn qalypqa negizdelip kóshire salmaıdy nemese kóptegen oqıǵa jelisin oıdan oıdyryp, shalaǵaılyq istemeıdi. Kerisinshe turmystyń ár qıly jaqtaryna jiti nazar aýdaryp, keıipkerdiń kóńil kúıin, oqıǵanyń shıelenisýin, peızajdy jáne qarama-qaıshy qubylysty ustap qalýǵa qulshynyp, proza jasampazdyǵyna óziniń ózgeshe úlgisin en­giz­di. Sol úshin de ol – qytaı prozasyndaǵy orny bólek sýretker»,  depti.

Akbar Májıtuly QHR-dyń Shyń­jań provınsııasyna qarasty Ile qazaq avtonomııalyq oblysy, Qorǵas aýdanynyń Sarybulaq aýy­lynda dúnıege kelgen. Ol zııaly otbasynda tárbıelenip ósti. Zııaly da oqymysty áke orysshany jaqsy meńgeripti. Sodan bolsa kerek, ulyn oryssha oqytqysy kelip, Quljadaǵy orys mektebine ákelsin. Biraq aımaqtaǵy jalǵyz orys mektebine oqý­shy sany tolyp ketipti de, oǵan túse almaı qalady. Alys keleshekti boljaǵan ákeniń bir oılaǵany bolýy kerek, ne keleshekke soz­ǵan úlken bir armany bolǵan shyǵar, bola­shaq jazýshyny Quljadaǵy qytaı mektebi­ne beredi. Sóıtip, qytaı mektebinde oqy­ǵan jasóspirim úlken armanǵa qol sozady. Biraq balalyq jasóspirim sha­ǵy Qytaıdaǵy atyshýly «mádenıet zor tóńkerisine» dóp keldi. Mektepterde sabaq toqtaǵan, ekonomıka quldyraǵan, eldiń bári «ońshyldardy» áshkereleýmen syn tezine alý, stıl durystaý kúresimen aınalysyp ketken, toqyraǵan zaman boldy ol kez. Mektepti endi bitirgen Akbar Qulja aýdanynyń «Qyzyl juldyz» kommýnasyna qaıta tárbıe alýǵa túsedi. Baǵyna oraı jazý, syzýǵa ıkemi bar, elgezek, kishipeıil, elge úıirsek bozba­lany kommýna basshylyǵy kom­mýna­nyń aqparat jáne úgit qyz­me­ti­ne jaýapty etip kóp uzamaı-aq ony aqparat joralyǵyna ósiredi. О́ńirlik baspasózde (gazet, radıolarda) habarlary, shaǵyn maqalalary, ocherkteri men reportajdary jarııa­lanyp turady. Bunyń bolashaq ja­zý­­shynyń shyǵarmashylyǵyndaǵy al­ǵash­qy derlik qadamy bolǵany anyq.

Sonda aqparat qyzmetimen aınalysyp júrgende Qudaı aıdap Akbar qyzmet istep jatqan kommýnaǵa sol kezdegi Qytaı kóshbasshysy Maýdyń (Mao Szedýn) «Uıymdastyrý bó­li­mine kelgen jas» degen povesimen nazaryn aýdartqan ataqty jazýshy, qytaı prozasynyń klassıgi Ýań Myń shyǵarmashylyq saparmen keledi. Biraq jazýshynyń kelgen jumysy bit­peı, shyǵarmasy jazylmaı qalady. Esesine ­týyndylaryn qytaısha jazatyn óńirlik BAQ-ta maqalalary jarııalanyp júrgen qazaqsha, uıǵyrsha, qytaıshaǵa bir­deı aǵyp turǵan jas Akbarmen tanysady. Bul 1973 jyldyń kóktemi bolýy kerek, sodan kóp ótpeı Akbar Májıtuly sol jyldyń kú­zinde Lanchjoý ýnıversıtetiniń qy­taı fılologııasy bólimine oqýǵa túsedi. Bul armanshyl da, talapshyl jastyń bolashaǵyna úlken jol ashady. 1977 jyly oqýyn bitirip, Quljaǵa qaıta oralǵan ol Ile qazaq avtonomııalyq oblystyq úkimettiń apparatyna qyzmetke turady. Osy kezden, ıaǵnı 70-jyldardyń so­ńynan alǵashqy áńgimeleri jarııalana bastaıdy. Bir qýantarlyǵy, Ýań Myń baıaǵy ózi tanysqan Akbardy syrttaı surastyryp, jaǵdaıyn bilip turypty. Keıin kele onyń shyǵarmashylyǵyna nazar aýdaryp, jazǵandaryn joǵary baǵalap, baılanysta bolypty. Ýań Myń myrza 80-jyldary Qytaıdyń má­denıet mınıstri qyzmetinde boldy. Akbardyń 1979 jyly jazǵan tyrnaqaldy shyǵarmasy  – «Nurman qart jáne onyń tazysy Barys» degen áńgimesi «Qytaı jazýshylary» jýrnalyna jarııalanady. Shyǵarma sol jyly búkil memleket bo­ıynsha shyǵarmalardy baǵalaýda úzik áńgime bolyp baǵalanyp, Qytaı memlekettik syı­lyǵyn alady. Búkil Qytaıdyń ádebıet sah­nasy dúr silkinedi. Akbar Májıtuly Qytaı Jazýshylar odaǵyna múshelikke qabyldanady.

Akbar 1980 jyly Beıjińge Qy­taı Jazýshylar odaǵyna qyzmetke shaqyrylady da, ataqty Lý Shún ádebıet ınstıtýtynda oqýmen bir­ge jańa shyǵyp jatqan «Ulttar áde­bıeti» jýrnalyna redaktor bolady. Jýrnaldyń negizin qalap, bas re­daktorlyq qyzmetin atqarady. Búkil Qytaıǵa tanymal jýrnal bolýyna Akbar Májıtulynyń sińirgen eń­begi men úlesi eresen. Qytaıdaǵy qytaı, qazaq, uıǵyr, zańzý (tıbet), chaýshııan (káris) ultynan shyqqan jas qalamgerlerdiń ádebıet sahnasyna shyǵýyna, búkil elge tanylýy­na Májıtulynyń yqpaly bolǵa­nyn aıtpaı ketý ádildik bolmas edi. Árbir provınsııadan redaksııa­ǵa kelip túsken jas qalamgerler­diń shyǵarmalaryn saralap, ony jýr­nalǵa jarııalap qana qoımaı, olar týraly resenzııa, maqala jazyp, jarııalap otyrdy. Ol myqty uıym­dastyrýshylyq redaktor­lyq qabiletimen áriptesterin ǵana emes, búkil Qytaıdyń ádebı ortasyn moıyndata bildi. Alǵashqy áń­gimeler jınaǵy «Aqsaq qulan», «Kók kógershin» kitaptary osy tus­­ta baspadan shyqty. Akbar Májıt­­uly ár jyldary «Qytaı jazý­­shylary» jýrnalynyń bas re­­dak­tory, Qytaı Jazýshylar oda­­ǵy­­nyń janyndaǵy kıno, televı­zııa ádebıeti basqarmasynyń basqarma tór­aǵasy, búkilqytaılyq kıno, áde­bıet ǵylymı qoǵamynyń shyǵar­mashylyq jónindegi dırektory, únemdilik isterge jaýapty birinshi orynbasary, Qytaı Jazýshylar baspasy korporasııasynyń bas­qa­rý komıtetiniń meńgerýshisi, Qytaı Jazýshylar odaǵynyń bas­qarmasynyń hatshysy qyz­met­terin atqardy. Memleket jáne qoǵam qaıratkeri sana­tyn­da Beı­jiń qalalyq saıa­sı máslıhaty qu­ryltaıynyń turaqty múshesi, bú­kilqytaılyq saıası keńes quryl­taıynyń turaqty múshesi retinde qoǵamdyq mindetterdi de júzege asyrdy. Sonymen qosa Ortalyq ulttar ýnıversıteti, Lanchjoý ýnıversıteti jáne Shyńjań ýnı­versıtetiniń  professory retinde aspıranttardy tárbıeleıdi.

Beıjiń qalasy máslıhatynyń múshesi retinde 300-ge tarta usynys jobany, bú­kilqytaılyq saıası keńes múshesi retinde 150-den asa usynys jobany usynǵan. Qaırat­ker jazýshynyń bıik minberden kótergen má­seleleri negizinen ulttyń rýhanııat salasyn qamtıdy. Sonyń bir-eki dáleli – bir ulttyń jany men rýhyna, onyń kúretamyry esep­ti materıaldyq emes rýhanı baılyqtar­dy qorǵaý jónindegi usynystary. «Osyn­daı usynystardyń negizinde qazir Qytaıda beızattyq mádenıetti (materıaldyq emes rýhanı máde­nıet) qorǵaý» jónindegi zań qa­byl­danǵan. Akbar Májıttiń tike­leı arala­sýymen Qytaıdaǵy eń úl­ken «Halyk» ınter­net porta­ly­nyń qazaqsha jáne uıǵyrsha saıt­­tary, Qytaı Jazýshylar odaǵy­nyń janyndaǵy Lý shún áde­bıet ınstıtýtynda Shyńjań­da­ǵy jas qalamgerlerdiń tárbıe­le­nip jatqanyn, olardyń shyǵar­ma­shylyǵyna úlken óris ashylǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi.

Akbar Májıtulynyń eń alǵash­qy áńgi­meler jınaǵy «Aqsaq qu­lannan» (bul kitap­qa Ýań Myń alǵysóz jazǵan) sońǵy ja­ryq kórgen «Aspantaýlar aıasynda» degen jı­naǵyna deıin otyzǵa tarta kitaby, «Akbar Májıtuly shy­ǵarmalarynyń» 10 tomdyǵy, «Mu­hammed paıǵambar» (Jyjııań oqý aǵartý baspasynyń «Álemge áıgili 100 adam serııasy» boıynsha jazylǵan), «Muqalı» (Altyn orda tarıhyn tereń meńgergen qalamger eski qytaı arhıvterinde, muraǵattarynda otyryp jazǵan) kitaby jaryq kóripti. Al aýdarmashy retinde Shyńjańdaǵy qazaq prozasynyń kórnekti ókilderiniń shyǵarmalaryn qazaq ádebıetiniń klassıkalyq úlgilerin («Abaı joly» epopeıasy sekildi), Abaı qa­ra­sózderin, qazaq ánderiniń antologııasyn, uıǵyr­dyń klassıkalyq mýzykalyq murasy «12 mu­qandy» qytaı tiline aýdardy.

Árıne, bul – úlken rýhanı baılyq, ult rýhanııatyna salǵan úlken olja degen sóz. Shyǵarmalary álemniń biraz tiline (aǵylshyn, nemis, orys, fransýz, japon, túrik, koreı, ıspan) aýdarylǵan jazýshynyń kitaptary men shyǵarmalary eli­mizde dúrkin-dúrkin jaryq kórip otyrmasa da, respýblıkalyq ádebı basylymdarda áńgimeleri jaryq kórse, «Aqsaq qulan» («Folıant» bas­pasy), «Muqalı», («Alataý» bas­pasy) jáne Dúnıe júzi qazaq qaýym­dastyǵynyń janynan «Akbar Má­jıtuly shyǵarmalary» (4-tom) ja­­ryq kórip, atajurttaǵy oqyrman­da­ry­nyń qolyna tıgen bolatyn.

Akbar Májıtuly ultaralyq kelisim men úılesimdilikti saqtaýǵa, elaralyq dıp­lo­matııalyq baıla­nystar men mádenıetti úı­les­ti­rýge aıyryqsha úles qosty. So­nyń bir ǵana dáleli – Qazaqstan Prezıdentiniń Jar­lyǵymen II dá­rejeli «Dostyq» ordenimen, Qazaq­stan halyq Assambleıasynyń Ult­ara­lyq kelisim men úılesimdilik­ti saqtaýǵa qos­qan úlesi úshin meda­limen marapattalýy.

Akbar Májıtuly azamat retinde de, jazýshy retinde de, qaıratker retinde de onyń atqarǵan jumysy bir basyna kóp deýińiz ábden múmkin. Biraq óziniń aıtýynsha, joq kóp emes eken. Onyń ómir joly keshegi HH ǵasyrdyń 20-30-jyldary umyt bola bas­tap, sodan kóp keıin Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin ǵana ortamyzǵa qaıta oral­ǵan Alash zııalylarynyń jolymen, rý­hymen, taǵdyrymen úndes, sabaqtas sekildi. Halqyna ne qajet, soǵan umtyldy. Jaqynda áleýmettik jelidegi jazbasynda jazýshynyń bir oqyrmany Akbar Májıtulyn zańǵar taýǵa, záýlim báıterekke, arnaly ózenge, sáýleli juldyzǵa teńep jazypty. Ol – búgin jazýshy retinde ádebıettiń aqsaqalyna, qaıratker retinde el aǵasyna aınalǵan, ár qazaqtyń, ulttyq rýhanııattyń at baılar altyn qazyǵy. Qazaqtyń kórnek­ti qalamgeri Rahymjan Otarbaev­tyń «sizdermen qanattas ómir súrgeni­me baqyttymyn» degen sózi bar edi. Biz de Akbar aǵamen birge júrme­sek te, rýhtas inisi bolyp, qanat­tas ómir súrgenimizge ózimizdi baqyt­ty sezinemiz.

Serjan Sársenbaıuly