«Qazaqstannyń qarjy sektory: Strategııalyq syn-qaterlerge – 25 jyl» atty qarjygerler forýmynda salany damytýdyń ózekti máseleleri men múmkindikteri talqylandy.
Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov qarjy sektorynda birqatar mańyzdy zańnamalyq bastama júzege asyrylyp jatqanyn, olardyń maqsaty kedergilerdi joıý, zańnamany yryqtandyrý jáne básekelestikti arttyrý ekenin atap ótti. Qolaıly normatıvtik-quqyqtyq ortany qurýǵa, ulttyq jáne qarjylyq ınfraqurylymdy damytýǵa jáne qarjylyq tehnologııalardy qoldaýǵa erekshe nazar aýdarylatyny, qarjy naryǵynda jasandy ıntellektiniń damýyn retteý men yntalandyrýdyń ońtaıly strategııasyn ázirlep jatqanymyz da bas bankırdiń nazarynan tys qalmady.
Spıkerler memleket pen qarjy sektory arasyndaǵy baılanysqa, qaltarysta qalǵan problemalarǵa nazar aýdardy. Olardyń aıtýynsha, qarjy uıymdarynyń operasııalyq qyzmetine memlekettiń shamadan tys aralasýy jáne proporsıonaldy emes salyq júktemesi bolashaqta elimizdiń sheteldik kapıtal úshin ınvestısııalyq tartymdylyǵynyń tómendeýine ákelýi múmkin.
Bıyl mamyrda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ekonomıkany yryqtandyrý sharalary týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Osynyń aıasynda taýar naryqtarynda básekelestikti damytý, bıznesti ashý jáne júrgizý rásimderin yryqtandyrý, jańa bankter ashý múmkindikterin keńeıtý boıynsha sharalardy júzege asyrý josparlanǵan edi. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Ulttyq bankpen birlesip 2024 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deıin jańa bankter ashý múmkindikterin keńeıtý jáne halyq pen kásipkerlik sýbektileri úshin bank qyzmetteriniń qoljetimdiligin arttyrý baǵytyndaǵy sharalar qabyldaýǵa tıis. Forýmǵa qatysqan Qazaqstan Qarjygerler qaýymdastyǵy keńesiniń tóraıymy Elena Bahmýtova jańa Jarlyqtan eki baǵytty bólip kórsetýge bolady deıdi. Birinshisi – jeke kásipkerliktiń erkindigi qaǵıdatyn tolyq júzege asyrý jáne memlekettiń naryqtyq qatynastarǵa zańsyz aralasýyna jol bermeý. Ekinshisi – kvazımemlekettik sektor sýbektileri úshin jasandy túrde jasalǵan artyqshylyqtardy joıý.
Bahmýtova aıtyp ótkendeı, bul qujat «memlekettik organdar men qarjylyq retteýshi organdardyń kiristerin qarjy sektory men onyń qatysýshylaryna qatysty belgilengen basymdyqtarǵa sáıkestendirý qajet pe?» degen máselege núkte qoımasa, sany bar, sapasy joq kóp Jarlyqtyń biri bolyp qalýy da ábden múmkin.
Kásipker Eldar Ábdirazaqovtyń aıtýynsha, ekonomıkadaǵy ózgeristerdiń shyǵar-shyqpas jany bar.
«Bul baǵyt – bizdiń kózqarasymyzǵa qaıshy. Biraq soǵan qaramastan Úkimet te, Ulttyq bank te ekonomıkany sıkldik túrde qoldaýdy jalǵastyryp keledi. Mundaı jaǵdaıda ekonomıkany da, bankterdi de ártaraptandyrýǵa múmkindik az. Halyqtyń 3 paıyzy ǵana paıdaly qazba sektorynda jumys isteıdi. Bizdegi jumyssyzdyq máselesi jabyq taqyryp bolǵandyqtan, orta tap ókilderin qalyptastyra almaı otyrmyz. Bul kásibı mamandar armııasyn qalyptastyrýymyzǵa kedergi bolady. Meniń oıymsha, bizdiń naryq ınfantıldi kózqarastyń qursaýynda jatyr. Ekonomıkalyq belsendi top emes, sábılerge deıin óz oıyn ashyq aıta almaıdy, qalaýynyń ne ekenin de bildire almaıdy. Bul máselelerdi rettemeı jatyp, kásipqoı menedjmentti jetildirý týraly áńgime aıtý erte. Jumysshylar nemese ekonomıkalyq belsendi segment emes, olardy basqaryp otyrǵan basshylardyń kásibı biliktiligine nazar aýdarý kerek», deıdi E.Ábdirazahov.
«Qazaqstan Damý banki» AQ táýelsiz dırektory Ánýar Sáıdenovtiń aıtýynsha, qarjy sektory halyq pen bızneske qarjy quraldary men qyzmetterine keńirek qoljetimdilikti qamtamasyz etý turǵysynan qarastyrylyp, bıznes pen bank arasyna syna qaǵyp tastalǵan.
«Naryq ólshemi boıynsha bankterdi bıznesti qoldaýǵa mindetteý – teris kózqaras. Sebebi bank te bıznestiń bir túri. Bank bıznesi – óziniń operasııalyq erekshelikterine qaramastan, basqalar sııaqty kásipkerliktiń bir túri. Aıyrmashylyǵy basqa adamdardyń aqshasymen jumys isteıdi. Normatıvtik turǵydan alǵanda, rejimderdi yryqtandyrýdyń nusqaýlar kásipkerlerge de, bankterge de qatysty bolýy kerek. Bank sektory qıyn kezeńder men daǵdarystardy bastan ótkerdi, tolyqqandy aıyǵyp shyqty deýge áli erte. Bizdiń bank júıesine retteýdiń eń zamanaýı ádis-tásili engizilip jatyr. Bul olqylyq, teńgerimsizdik banktik bıznestiń bıznes retinde rettelýine ákelip soǵady. Kóptegen talaptar bul teńgerimdi buzady», deıdi sarapshy.
Baıandamashynyń aıtýynsha, otandyq bank júıesi TMD elderi men álemdegi eń ozyq júıelerdiń biri retinde tanyldy.
«Bankter qosymsha kapıtaldandyrý talaptaryna jaýap bere alatyn erkin ótimdilikke ıe bolýy kerek. Korporatıvtik basqarý qaǵıdattarynyń buzylýy 2008-2009 jyldardaǵy problemalarǵa ákelip soqty», deıdi spıker.
«Halyk bank» basshysy Úmit Shaıahmetovanyń aıtýynsha, sheteldik bankter qarjy naryǵyndaǵy jaǵdaıǵa áser ete almaıdy. Ishki naryqtaǵy 21 banktiń 12-sinde sheteldikterdiń úles bar. Ol sondaı-aq qarjy ınstıtýttarynyń qyzmetine qatysty mentalıtet pen dıalogti qaıta qaraıtyn kez kelgenin de eskertip ótti. Baıandamashy nazar aýdarǵan taǵy bir másele – bankterdiń nesıesi.
«Arzan mólsherlemeni naryq zańy qalyptastyra alady, al naqty sektorda senimdi qaryz alýshylardy tabý qıyn. Jańǵyrtý, keńeıtý, salý jáne jańartý jobalaryna ótinimder azaıyp barady. Nesıeniń kóbi saýdany qarjylandyrýǵa nemese aınalym kapıtalyna jumsalady. Degenmen aýyl sharýashylyǵy, agrobıznes jáne ınfraqurylymdyq jobalar sııaqty qosymsha kóńil bólýdi jáne qarjylandyrýdy qajet etetin salalar bar. Eldegi ınvestısııalyq ahýal máz emes. Investorlar men bıznesmender salyq zańnamasynyń jáne monopolııaǵa qarsy retteýdiń turaqtylyǵyna senbeıdi. Birneshe apta buryn О́zbekstanda forýmda boldym. Maǵan birneshe sheteldik ınvestor kelip, Úkimetpen jumys isteý, Qazaqstannyń monopolııaǵa qarsy jáne salyq zańdaryn túsiný qıyndap bara jatqanyn aıtty», deıdi sarapshy.
ALMATY