Sońǵy kezderi dzıýdodan Qazaqstannyń erler quramasy sátsiz óner kórsetip júrgeni belgili. Oǵan dálel – byltyrǵy Azııa oıyndary men bıylǵy Azııa chempıonatynyń qorytyndysy. Al álem chempıonatynda júlde almaǵanymyzǵa biraz jyldyń júzi boldy. Osy sátsizdiktiń syry nede? Osy jáne basqa da saýaldardy tanymal bapker ári sport fýnksıoneri, dzıýdo, qazaq kúresi jáne aýyr atletıkadan elimizdiń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, Qyzylorda oblysy dzıýdo federasııasynyń prezıdenti Sadyq Mustafaevqa joldadyq.
– Sadyq Shońmurynuly, taıaýda BAÁ-niń astanasy – Ábý-Dabıde álem chempıonaty ótti. Qazaqstan dzıýdoshylarynyń ónerine qandaı baǵa berer edińiz?
– Baıraqty básekelerdi aıtpaǵanda, qatardaǵy kóp jarysta turaqty túrde júlde alyp júrgen bir ǵana balýanymyz bar. Ol – Ábıba Ábýjaqynova. Qalǵandary ara-tura jeńis tuǵyryna kóterilip júrgeni bolmasa, kóp jarystan quralaqan qaıtyp júr. Keıingi jyldary Qazaqstan dzıýdosy qatty quldyraǵanyn moıyndaýǵa tıispiz. Kezinde el quramasy Azııadaǵy úzdik úshtiktiń qatarynda edi. Nashar óner kórsetken jaǵdaıdyń ózinde jalpy esepte tórtinshi orynnan tómendemedik. Al qazir she? Byltyr Azııa oıyndaryn 10-orynmen qorytyndyladyq. О́zbekterdi (3 altyn, 1 kúmis+ 4 qola) aıtpaǵanda, tájikter (1+1+1) men qyrǵyzdardan (1+0+0) qalyp qoıdyq. Jerlesterimiz 1 kúmis pen 4 qolany qanaǵat tutty. Bıyl Gonkongtaǵy qurlyq birinshiliginde úsh qola medaldy enshilep, Tájikstanmen birge segiz ben toǵyzynshy oryndardy ózara bólistik. Bul – Qazaqstan tatamı shebeleriniń alyp Azııadaǵy ǵana emes, Ortalyq Azııada boıynsha da pozısııasyn joǵaltqanyn bildirse kerek. О́zbekstan sportshylarynyń aıdarynan jel esip tur. Qyrǵyzstan men Tájikstan sońǵy jarystarda aldymyzdy orap júr. Túrikmenstan da bizge «ses kórsetetindeı» deńgeıge jetti. Al álem chempıonatyndaǵy nátıjemiz tipti kóńil kónshitpeıdi. Bıyl Ábý-Dabıde Qazaqstan dzıýdosynyń abyroıyn jalǵyz Ábıba Ábýjaqynova saqtap qaldy.
– Ondaı jaǵdaıǵa jetkizgen ne? Oǵan kim kináli: bapkerler biliksiz be, álde balýandar álsiz be? Osy sport túriniń basy-qasynda júrgen maıtalman maman retinde sizdiń pikirińizdi bilsek...
– Onyń sebep-saldary kóp. Eń bastysy, jumys júıesiz júrgiziledi. Ulttyq Olımpıada komıtetiniń (UOK) vıse-prezıdenti Andreı Krıýkovtyń bastamasymen 2022 jyly Fransııadan bapkerler shaqyrttyq. Onyń ne qajeti baryn áli túsine almaı kelemin. Tipten balýannyń ústine jabysqaq sylaqty japsyratyn adamdy da sol jaqtan aldyrdyq. Al soǵan ne zárýlik boldy? Krıýkov burynǵy vaterpolshy, dzıýdodan alys adam. Fransýzdardyń eńbek etip júrgenine biraz jyldyń júzi boldy, alaıda áli de ilgerileý joq. Olar «Biz tolyq olımpıadalyq sıkl boıy jumys istegen joqpyz. Sol sebepti Parıjdegi doda úshin jaýap bere almaımyz. Bizdiń maqsatymyz – 2028 jyly Los-Andjeles Olımpıadasyna jaqsy komanda jasaqtaý» dep aıtatyn kórinedi. Sonda qalaı bolǵany? Onda Fransııanyń mamandary qazaqtyń bıýjetinen bólingen aqshany ońdy-soldy shashyp, elimizde ne úshin júr? Sonyń suraýy bar ma?
Ulttyq qurama bapkerleriniń jıi aýysýy da keri áserin tıgizip jatyr. Jigittermen jap-jaqsy jumys istep júrgen myqty maman Ermek Imanbaevty 2020 jyldyń kúzinde qyzmetinen alyp tastady da, onyń ornyna Aıdyn Smaǵulovty taǵaıyndady. Ol densaýlyǵyna baılanysty kóp jumys istegen joq. Smaǵulov ketken bette federasııanyń prezıdenti, vıse-prezıdentteri, bas hatshy jáne atqarýshy dırektory jınalyp, daýys berý arqyly osy qyzmetke kimniń kelgeni durys ekenin anyqtady. Jeti adamnyń beseýi Qalen Qalıulyn qoldasa, ekeýi Ǵalymjan Jylkeldıevti laıyq dep tapty. Biraq sol kezdegi federasııa prezıdentine bul sheshim unamady. Sodan ol saılaýdy zańsyz dep taýyp, ony qaıta ótkizdi de, Jylkeldıevti alyp shyqty. Alaıda ol da kóp turaqtaǵan joq. 2022 jyldyń kókteminde bul qyzmetke Nurbol Súleımenov keldi. Nurboldyń myqty balýan bolǵanyn moıyndaımyn, desek te jattyqtyrýshy retinde tájirıbesine talasymyz bar. Iá, ol Ábıbanyń jeke jattyqtyrýshysy ekeni ras. Endeshe, onyń áıeldermen jumys istegeni durys edi. Desek te bul máselege eshkim bas qatyryp jatpady. Sportty keshe ǵana qoıǵan jastardyń bir qateligi, barlyǵy da birden ulttyq quramanyń bas bapkeri nemese aǵa jattyqtyrýshysy bolýǵa umtylady. Bárine qyzmet pen ataq kerek. Sodan keıin olar ózderiniń janyna jerlesterin, synyptastary men kýrstastaryn, jora-joldastaryn jınaýdy jaman daǵdyǵa aınaldyrǵan.
– Sizdi taǵy da qandaı máseleler tolǵandyrady?
– Birinshi másele, komandada aýyzbirlik joq. Fransýzdar men jergilikti mamandardyń árqaısysy kórpeni óz jaqtaryna tartyp álek. Bir-birlerin múldem moıyndamaıdy. Moıynusynyp, bir-biriniń aqylyna qulaq asyp, ortaq mámilege kele almaı jatyr. Qazirgi kezde sonyń zardabyn tartyp otyrmyz. Ekinshi másele, jeke jattyqtyrýshylardyń komanda quramynda bolmaýy. Baıraqty básekelerde olardy shákirtiniń qasyna jolatpaı qoıdy. Bul – úlken qatelik. Ár sportshynyń jan dúnıesi men qarym-qabiletin túsinip, báseke barysynda olardyń qaı kezde jyldamdyǵyn arttyryp, qaı ýaqytta qandaı áreketke baryp, qandaı ádis-tásil jasaý kerektigin jeke bapkerden artyq eshkim bilmeıdi. Osy jaǵy eskerilmedi. Osydan biraz ýaqyt buryn Eldos Smetov komıtettiń tóraǵasyna kirip júrip, Ǵalymjan Jylkeldıevti ázer degende qasyna aldyrdy. Sonyń ózinde ol tek jattyǵý úderisine ǵana aralasa alady. Al jarysty syrttan baqylaıdy. Basqalarynda ondaı múmkindik berilmedi. Máselen, ulttyq qurama sapynda úsh birdeı shákirti bar Qalen Qalıuly elimizdiń bas komandasynda joq. Aǵa jattyqtyrýshy bolyp jemisti eńbek etip júrgen kezinde ornynan ketýge májbúr boldy. Bile bilsek, Azııa oıyndarynda júlde alǵan Maǵjan Shamshadın, Abylaıhan Jubanazar jáne Nurlybek Sharhan syndy sańlaqtardyń barlyǵy da dál sol Qalenniń shákirtteri. Qazir Qalıulyna jattyǵý úderisine aralasýyna ruqsat berildi. Desek te ol da básekeler barysynda shákirtine jaqyndap, aqyl-keńes bere almaıdy. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini – komandanyń ishki ahýaly kóńil kónshiterlik emes. Ondaı jaǵdaıda jumys isteý óte qıyn.
– Siz aıtyp otyrǵan Qalen Qalıuly álem chempıonatyna tól shákirti Maǵjan Shamshadınniń barmaı qalǵanyna kúıinip, BAQ ókilderi arqyly qurama bapkerleriniń áreketine narazylyǵyn bildirdi. Sol qanshalyqty oryndy dep esepteısiz?
– Qalenniń aıtqany durys. Álem chempıonatyna Halyqaralyq dzıýdo federasııasynyń (IJF) reıtınginde joǵary turǵan balýandar barýǵa tıis. Ábý-Dabıdegi doda qarsańynda Nurqanat Serikbaıuly bárinen joǵary turdy. Ony Maǵjan Shamshadın ókshelep kele jatty. Eldos Smetovtiń upaıy joǵaryda atalǵan qos sańlaqtan áldeqaıda kem edi. Soǵan qaramastan bapkerlerdiń tańdaýy Nurqanat pen Eldosqa tústi. Sóıtip, Maǵjan asa mańyzdy jarystan shet qaldy. Ondaı ádiletsizdikke kimde-kim bolsyn tózbeıdi.
– Parsy shyǵanaǵyna Maǵjan barǵanda birdeńe bitirer me edi? Ol jaqsy babynda ma edi?
– Byltyr jaraqat alǵanǵa deıin Maǵjan birqatar jaýapty jarysta jeńis tuǵyryna kóterilip, álemdik reıtınge Qazaqstannyń balýandary arasynda eń úzdik nátıje kórsetti. Atap aıtsaq, 2003 jyldyń sáýir aıynda Tbılısıdegi Gran-prıde – úshinshi, Tarazdaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Spartakıadasynda – birinshi, Astanadaǵy Grand-Slemde birinshi, Hanjoýdaǵy Azııa oıyndarynda úshinshi oryndy ıelendi. Kúzde Ábý-Dabıde ótken týrnırde aıaǵynan aýyr jaraqat aldy. Sodan alty aıdan asa ýaqyt emdeldi. Osy oraıda, respýblıkalyq dzıýdo federasııasynyń prezıdenti Qýanyshbek Esekeevke aıtar alǵysymyz zor. Sol kisi otaǵa qajetti qarajattyń barlyǵyn lezde taýyp berdi. Aıyǵyp shyqqannan keıin saqa sportshy qatarǵa qaıta qosyldy. Sol kezderi reıtıngte Nurqanat odan ozyp ketse, Eldos áli de jete almady. Kelgen bette sáýir aıynda Dýshanbede shymyldyǵy túrilgen Grand-Slemde kúmis medaldy moınyna ildi. Iаǵnı Shamshadın jaqsy babyna enip kele jatqan. Biraq álem chempıonatynan ol shet qaldy. Eger Maǵjan Ábý-Dabıge barǵanda sózsiz medal alatyn edi.
– Qazirgi kezde Qazaqstan quramasynyń bapkerleri «60 kg salmaq dárejesinde Olımpııa oıyndaryna kimdi aparsaq?» dep bas qatyryp júr. Osy máselege jankúıerler de alańdaýly. Sizdiń oıyńyzsha, Parıjge kimniń barǵany durys?
– Ondaı jaǵdaıda olımpıadalyq reıtıng eskerilýi kerek. Úzdikter tiziminde kim joǵary tursa, ǵalamdyq dodaǵa sol barýy kerek. Meniń oıymsha, Parıjde Nurqanat Serikbaevtyń óner kórsetkeni durys.
Áńgimelesken –
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»