Bıznes ekonomıkany demeýi kerek

Sonymen qatar otyn-energetıka kesheni, aýyl, sý, orman jáne balyq sharýashylyǵy, kólik pen kommýnıkasııa boıynsha nysanaly damý transfertteri 161 mlrd teńgeden 155 mlrd teńgege deıin qysqartyldy. Son­daı-aq sý tasqynynan keıin bılik bıylǵa josparlanǵan ımıdj turǵysyndaǵy birqatar halyq­ara­lyq is-sharany ótkizýden bas tartty. Atap aıtqanda, 13-14 maýsymǵa josparlanǵan Astana halyqaralyq qarjy forýmy ótpeıtin boldy. 25-26 sáýirge josparlanǵan Qazaqstan mashına jasaýshylarynyń HII forýmy da ótkizilgen joq. Buǵan deıin aıtylǵanyndaı, 2022, 2023, 2024 jyldar arasynda ótken forým-konferensııa, semınar, baıqaý, sporttyq mádenı is-sharalarǵa 63,3 mlrd teńge bólingen. Budan bólek, memlekettik organdardyń 2023-2024 jyldardaǵy ókildik shy­ǵyn­dary 2,3 mlrd teńgeni quraǵan.

Qarjy mınıstrliginiń Abaı, Túrkistan jáne Aqtóbe oblystaryn qospaǵanda, kóptegen oblys­tyq bıýdjetterdi nesıelendirý boıynsha shyǵystardy qys­qar­tý­ǵa sheshim qabyldaǵanyn osy qujat jobasynan kórýge bolady. Ulttyq qordan transfert arqyly respýblıkalyq ma­ńyzy bar joldardy jóndeýdi qar­jy­lan­dyrý 96 mlrd teńgeden 70 mlrd teńgege deıin qysqardy.

Qazirgi shyǵyn kólemi mem­le­kettik deńgeıde naqty­lanǵan joq. Sarapshylar tasqyndy eńser­gennen keıin shyǵyndardy óteý máselesi alǵa shyǵatynyn aıtyp otyr.

Májilis depýtaty Erlan Saırovtyń aıtýynsha, Úkimetke de bıylǵy tasqyn ońaı tımegen.

«Meniń esebim boıynsha bıylǵy tasqynnyń shyǵyny 200 mlrd teńgeden asyp keteıin dep tur. Sondyqtan bizge jeke kom­pa­nııalardyń kómegi óte qajet. Dalada qalǵan azamat­tar­dyń bári kelesi qysty jyly úıde qarsy alýy kerek. Basty másele – osy», deıdi Erlan Saırov.

Sońǵy 30 jylda elimizde 8 iri sý tasqyny (1993, 2008, 2010, 2011, 2012, 2014, 2017, 2018 jyldary) boldy. Osy jyldar ishinde keltirilgen zalaldyń jıyntyq somasy 315,2 mln dollar bolǵan. Al bıylǵy shyǵyn kólemi 445 mln dollar degen boljam endi aıtylyp jatyr.

Ekonomıst Baýyrjan Shor­ma­nov­tyń aıtýynsha, ótken jyly memlekettik bıýdjet tapshy­lyǵy resmı túrde 784 mlrd teńge boldy degen máli­met­ke kúmán keltiretinin aıtady. Qarjy mı­nıstrligi usynǵan derekterde tapshylyq 784 mlrd teńge ekeni aıtylsa, «Halyk Finance» esepteýlerinde 2,4 trln teńge ekeni aıtylǵan. Esepke alynbaǵan tapshylyqtyń aıyrmashylyǵy – 1,6 trln teńge.

Sarapshynyń aıtýynsha, elde munaı óndirý is júzinde toqyrap, munaı baǵasy qubylmaly bolyp qalsa da, Úkimet pen Parlament bul máseleni túbegeıli sheshýge tyryspaıdy. Shıkizattyq emes sektor da bıýdjetti teńgerimdeý úshin neǵurlym joǵary kiristerdi qamtamasyz ete almaıdy.

Sarapshynyń aıtýynsha, eko­nomıka túzýshi dep úki­legen bankterdiń Ulttyq qor al­dyn­­daǵy qaryzyn halyqqa qaı­­tarmaı turyp, dıvıdend tóleý qaryzdaryn ústeme paıyz­syz qaıtarý praktıkasy bizge túsi­nik­siz. Olarǵa beril­gen demeý qarjy halyqtyń ortaq qazy­na­lyq qarjysynan jum­sal­dy.

«Bankterdiń paıdasy qaıdan jáne qalaı paıda boldy?» degen suraqty qoısaq, ar jaǵynan bıznes pen ha­lyqtyń múmkindigi kótere almaıtyn joǵary paıyz­dyq mól­sher­lemelerdiń qulaǵy kórinip turady. Endi solar top-mened­jerlerine beriletin tabys­tyń 20 p­aıyzyn ekonomıkany saýyq­tyrýǵa jumsaýǵa tıis. Biz sol kezde ǵana tapshylyqtyń esepke alynbaǵan 1,6 trln teńge kólemindegi «aqtańdaqtyń» ornyn toltyra alamyz. Qazir Úkimetke sol 1,6 trln teńgeniń ornyn qan­daı kózderden toltyrýmen qatar sý tasqynynan zardap shekken ınfraqurylymdy qandaı qarjy esebinen qalypqa keltirý de kezek kúttirmeıtin másele bolyp tur. Bankterge, ulttyq kom­panıalarǵa jyl sa­ıyn­­ǵy paı­dasynyń 20 paıy­zyn bıýdjetke aýdarýdy zań sheń­berinde mindetteıtin kez keldi. Ulttyq qor men bıýdjet arasyndaǵy transfert deń­geıin saqtaıtyn múmkindik osy. Olardyń berip jatqan demeý qarjysy tabystarymen salystyrǵanda teńizdiń tam­shy­syndaı ǵana. Memleket pen shaǵyn bıznes bir-birine táýeldi. Bul sımbıoz shıkizat ekonomıkasyna táýeldilikti azaıtýǵa, jańa jumys oryndaryn qurýǵa, halyqtyń ózin-ózi jumyspen qamtýyn damytýǵa, aımaqtyq jáne respýblıkalyq bıýdjetke qosymsha salyq salýǵa jol ashady», deıdi B. Shormanov.

Sarapshy sózinshe, bazalyq mólsherlemeniń ózgermeýi ınflıa­sııanyń boljamǵa baǵynbaı­ty­nyn baıqatyp tur.

«Biz sýdan kelgen shyǵynnyń ınflıasııaǵa áserin aldaǵy 3-4 aıda biletin bolamyz. Sebebi sol­tústik pen ortalyqtyń bıdaı ósiretin alqaptary sý astynda qaldy. Munyń sońy aýyl sharýa­shylyǵy ónimderiniń tap­­shylyǵyna alyp keletinin bári­­miz sezip otyrmyz. Qazir tapshylyqty sezbeı turǵan birde-bir sala joq. Qoldaǵy qarjy forýmdar emes, ınfraqurylymdy qalypqa keltirýge, kásipkerlerdiń shyǵynyn jeńildetýge baǵyt­tal­ýy kerek», deıdi.

Qarjy sarapshysy Rasýl Rys­mambetov tasqyn zardabyn eńserý úshin Ulttyq qordan qarjy alýdan ózge jol joq ekenin aıtady. Al ondaǵy qarjy shekti mólsherden tómendep ketse, úshinshi tarap ınvestorlaryn, sonyń ishinde sheteldik ınvestorlardy, sondaı-aq sheteldik kompanııalardy tartýǵa múmkindik bar.

«Bizdiń qazirgi osal tusymyz sý astynda qalǵan ınfra­qu­ry­lym jáne jumysy toqtap qalǵan bıznes bolyp tur. Aı­maq­tardaǵy shaǵyn jáne orta bıznestiń jumysy toqtasa, bıýdjet­ke tá­ýel­di aımaqtardyń qa­tary ese­lep artady. Árbir qıyn kezeń jańa múmkindikterge jol ashady. Bizge kásipkerlerdiń kapıtalyn ortalyqtan shalǵaı aımaqtarǵa tartý mańyzdy. Shalǵaı aımaq­tar­da zamanaýı talap­tarǵa ja­ýap beretin ınfra­qu­ry­lym, mektep, aýrýhana, sport keshenderi qurylysyna Úkimettiń qoly jetpeı jatyr. Úkimettiń aıaǵy men qoly jetpegen joldy bıznes uzartady, tolyqtyrady. Qazir eki taraptyń arasyndaǵy áriptestik ártaraptanbaı jatyr. Bıznes «Úkimet bizge eki jaqty áriptestiktiń eki jaqqa da tıimdi nusqasyn usynsa, kez kelgen ortadan jol tabamyz» dese, Úkimet bıznes óziniń áleýmet aldyndaǵy jaýapkershiligin to­lyq sezine almaı otyr dep esep­­teıdi. Memleket pen bıznes árip­testiginiń biz paıdalanbaǵan áleýeti kóp. Ázir­ge bul joba halqy 1 mıllıonnan asatyn aımaqtar úshin ǵana mańyzdy bolyp qaldy. Mem­leket basshysy «Forbes» tizi­mine kiretin iri kásipkerlerge sý astynda qalǵan aımaqtardy bekitip berý arqyly eki taraptyń jaýapkershiligin eske saldy. Endi aldaǵy ýaqytta Úkimet tarapynan preferenstarǵa ıe bolyp otyrǵan kompanııalardyń múmkindigin aýylǵa baǵyttaý kerek», deıdi R. Rysmambetov.

ALMATY