Atbasar aýdanynyń dıqandary egistigin aqbókennen qorǵaý úshin or qaza bastaǵan. Otyzǵa jýyq bóken qulap, mert boldy. Uzyndyǵy 42 shaqyrymdy quraıtyn or jabylǵan joq. Aldaǵy ýaqytta da obaldy oılamaǵandardyń kesirinen qaýip-qater seıilmeıtin túri bar.
Darhan dalanyń tósin mekendegen janýarlar áleminiń jaı-kúıin tamyrshydaı tap basatyn sarapshylardyń aıtýyna qaraǵanda, saıyn dalada saǵymdaı kilkip, jóńkile kóshý janýarlardyń peshenesine bitken sybaǵa. О́ńirdegi aqbókenniń qaramy da az emes. Bıyl 219 655 bas kıik bar degen esep jarııalandy. Basqa uryp sanaıtyn baılaýly baspaq emes, ıen dalada erkin jaıylǵan kıiktiń jalpy nobaıy. Áýeden júrgizilgen esep.
Keıingi jyldary zor eńbektiń kúshimen áýpirimdep ósirgen eginjaıyn aqbókenge taptatyp, yryzdyǵy kemigen aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri kıik dese ımany qasym bolatyn jaǵdaıǵa jetip otyrǵany da shyndyq. Attyly jaıaý attandap, kezekshilik uıymdastyryp, qym-qýyt qýyp ta kórgen. Balaýsa eginniń balbyraǵan dámin tatyp, dándegen kıik jaryqtyq alqaptyń bir shetinen aıdap shyqsa, ekinshi shetine oralyp, shyryny til úıiretin kók eginge qaıta túsedi. О́lerdeı ósh.
Sharýalar shetin amal tapqan syńaıly. Aýdannyń keıbir aýyldyq okrýgterinde egistik alqaptardyń jıegin qopara qazǵan tereń orlar 2022 jyly paıda bola bastaǵan. Keler jyly taǵy jalǵasty. Qazylǵan orlardyń bir bóligi «Atbasar» memlekettik tabıǵı qaýmalynyń aýmaǵynda jatyr. Eni shamamen 1,5 metr, tereńdigi eki metr shamasynda. Uzyndyǵy 20,1 shaqyrym. Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi aýmaqtyq ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Arman Turymbaevtyń aıtýynsha, «Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly» zańnyń 12-baby buzylǵan. Zań talaby janýarlar dúnıesin qorǵaý, olardy saqtaý, ósimin molaıtý, tıimdi paıdalaný salasyndaǵy memlekettik organdardyń, ań isin paıdalanýshy sýbektileriniń qyzmet barysynda, tehnıkalyq jáne zańdylyq is-sharalarynyń júrgizilýin kózdeıdi. Zańnyń 17-baby boıynsha tabıǵattyń tirshilik etý ortasy retinde erekshe qundy ýchaskelerge qol suǵylmaýy kerek edi.
Oryn alǵan jaǵdaıdy jan-jaqty zerttep, zerdelegen ınspeksııa 2023 jyldyń mamyr aıynda barlyq baqylaýshy organǵa hat joldaǵan. Alaıda kúni búginge deıin qazylǵan jer ýchaskelerin qalpyna keltirý máselesi sheshilgen joq. Sheshilgendi aıtasyz, áı der áje, qoı der qoja bolmaǵan soń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary burynǵy qazylǵan ordy uzartyp, qaıtadan qazyp jatyr. Jer resýrstaryn basqarý, ekologııa, polısııa departamentteri únsiz. Bul jaıdan Atbasar aýdanynyń ákimdigi de habardar.
– Aýmaqtyq ınspeksııanyń obaldy oılamaı or qazǵandardy anyqtaý múmkindigi joq, – deıdi A.Turymbaev. – Quzyrly organdarǵa aqbókenderdiń orǵa qulap ólýine baılanysty memleketke keltirilgen zalaldy óteý týraly ótinish jazyldy. Osy orlardy qazǵandardy anyqtap berý týraly Atbasar aýdanynyń polısııa bólimine qaıtadan hat joldandy.
Osy arada Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń buıryǵymen aqbókender álemine keltirilgen zııandy óteý mólsheri ulǵaıtylǵany belgili. 2004 jyly bir aqbóken úshin 2 mıllıon teńgege jýyq aıyppul salynady. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqqa zańsyz aýlanǵan bir tekesi úshin 8,3 mıllıon teńge aıyppul arqalatsa, analyq úshin 5,8 mıllıon teńge aıyppul salý kózdelgen. Biraq orǵa qulap ólgen aqbókenderdiń quny suraýsyz ketetin túri bar.
Qazylǵan orǵa jergilikti jurt ta narazy. Adamǵa da qaýip. Aldynda qandaı qaýip-qater tursa da alǵan betinen, bastapqy baǵytynan qaıtpaıtyn aqbóken turmaq, beısaýat júrgen mal da túsip ketýi ábden múmkin ǵoı. Osy jaıdy eskergen ınspeksııa 2022 jyldyń mamyr aıynda oblystyq mamandandyrylǵan tabıǵat qorǵaý prokýratýrasyna hat joldaǵan bolatyn. Arada qanshama ýaqyt ótse de eshbir shara qoldanylǵan joq. 2024 jylǵy 15 mamyr kúni «Ohotzooprom» mekemesiniń ókilderimen reıd uıymdastyrylǵan kezde jańa orlardyń paıda bolǵandyǵy anyqtalǵan.
Árıne, jer emshegin emip otyrǵan dıqandardyń jaǵdaıyn da túsinýge bolady. Biraq ońtaıly sheshim or qazý emestigi anyq. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń hattamalyq tapsyrmasy aıasynda oblystyq aýmaqtyń ınspeksııa ótken jyldyń mamyr aıynyń sońynda oblys ortalyǵynda aqbókennen keletin zalaldy boldyrmaý, máseleniń aldyn alý aıasynda keńes ótkizgen. Egis alqaptary aqbókenniń kóshi-qon jolynda qalǵan sharýashylyqtardy qoldaý algorıtmi qabyldandy. 2024-2026 jyldary aqbókenderdiń kóshi-qony barysynda aýyl sharýashylyǵy alqaptaryna zııan keltirmeýge qatysty birqatar shara qabyldaý jónindegi jedel shtab qurylǵan.
Qalaı bolǵan kúnde de zańsyz or qazý qıyndyqtan shyǵarar jol emes. Bálkim, aqbókenniń órisindegi aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna osy ýaqytqa deıin paıdalanyp kelgen jer kólemine sáıkes jer telimderin basqa óńirlerden qarastyrǵan durys bolar ma edi. Bizdińshe, aqbókendi de aman saqtap, sharýany da ókpeletpeıtin ádildik – osy.
Aqmola oblysy