Úmitti úkilegen ulttyq joba

«Jaıly mektep» nesimen jaıly?

Úkimettiń resmı saıtyndaǵy 2022 jylǵy 29 qarashada jarııalanǵan aq­pa­ratta atalǵan ulttyq joba mekteptegi oryn tapshylyǵyn boldyrmaýǵa, apatty jaǵdaıdaǵy jáne úsh aýysymdy mektepter máselesin tolyǵymen sheshýge baǵyttalǵany, sondaı-aq óńir ákimderi jaıly mektepterdi salýǵa jyl sońyna deıin jer telimderin bólip, ınjenerlik kommýnıkasııalardy júrgizý máselesin muqııat oılastyrýy qajet ekeni jazylǵan. Osy oraıda oqyrman oıynda «Jaıly mektep» nesimen jaıly?» degen suraq týatyny sózsiz.

Úkimettiń taratqan ashyq dereginde bul týraly: «Jaıly mektepterdiń aıyr­ma­shylyǵy – biryńǵaı standart bo­ıynsha jobalanatynynda, ıaǵnı pándik kabınetter, kompıýterlik synyptar, zerthanalar men sheberhanalar, bári biryńǵaı standart negizinde jabdyqtalady. Mektep ishinde oqýlyqtar men jeke zattardy saq­taýǵa arnalǵan jeke shkaftar ornatylady. Osylaısha, oqýshylardyń aýyr sómkelerin birshama jeńildetýge múm­kindik týady. Oqýshylarǵa yńǵaıly bolý úshin transformer-partalar men «aýyzsý fontandary» qoıylady. Ár qabat­ta oqýshylarǵa arnalǵan tynyǵý alań­dary bolady. Meketepter zamanaýı ınterer boıynsha jobalanyp, bezendirý talǵamǵa saı jasalady. Sonymen qatar bas­taýysh jáne joǵary synyptarǵa arnal­ǵan bólek bloktar qarastyrylǵan. Ár bloktyń óz ashanasy men sport zaly bar», delingen. Mundaı mektepte oqýdy ár oqý­shy qalaı­dy, keıbiri áli de armandaı­dy, túp­tep kelgende balalardyń barlyǵy da jaı­­ly jaǵdaıda bilim alýǵa quqyly. Muny­ talaı ret jazdyq. Biraq kóp joba­nyń sońy sıyrquıymshaqtanyp ketetini bar. Sol sebepti jan-jaqty baqylaý kerek-aq. Sonymen, qazirgi istiń barysy qan­daı?

Oryn tapshylyǵy joıyla ma?

Biz Oqý-aǵartý mınıstrligine «Sońǵy derek boıynsha elimizde qansha oqýshy bar, qansha balaǵa oryn jetispeıdi, qansha mektep úsh aýysymdy, taǵy qansha mektep apatty jaǵdaıda, jańadan salynatyn jaıly mektepter joǵaryda atalǵan barlyq máseleni sheshe ala ma?» dep saýal joldadyq. Mınıstrlik buǵan: «2023-2024 oqý jylyn 3 820 703 oqýshy aıaqtady, onyń ishinde 186 myń túlek mekteppen qoshtasty. Elimizde 106 úsh aýysymdy jáne 56 apatty mektep bar. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen dál osy úsh aýysymdy oqytýdy joıý, qala men aýyl mektepteri arasyndaǵy aıyrmashylyqty azaıtý maqsatynda elimizde «Jaıly mektep» ulttyq jobasy iske asyrylyp jatyr. Joba boıynsha 2024-2025 jyldary 740 myń oqýshy orny bar 369 mektep ashý josparlanǵan. Bıylǵy 1 qyrkúıekke deıin 98 mektep, 2024 jyldyń sońyna deıin 119 mektep, al qalǵandary 2025 jyldyń sońyna deıin ashylady. Bul eldegi úsh aýysymdy jáne apatty mektepter máselesin sheshedi», dep jaýap berdi.

Negizi «Jaıly mektep» ulttyq jobasyn bekitý týraly 2022 jylǵy 30 qarashadaǵy Úkimettiń №963 arnaıy qaýlysysynda 2 jyl burynǵy derek bar. Sol qujatta: «Orta bilim berý salasynda, ásirese, iri qalalardaǵy eń ózekti másele – oqýshy ornynyń tapshylyǵy. Táýelsizdik jyldary ishinde elimiz bo­ıynsha mektepter jelisi 1,4 myń birlikke (9 myńnan bas­tap 7,6 myńǵa deıin) qysqardy, olardyń basym bóligi bolashaǵy joq eldi mekenderde ornalasqan shaǵyn jınaqty mektepterde bilim alýshylar sanynyń qysqarýyna jáne jabylýyna baılanys­ty boldy. Bilim alýshylar kontıngenti 3,7 mıllıon bilim alýshyǵa jetti, onyń 2,2 mıllıony qalalyq mektepterde, 1,5 mıllıony aýyldyq mektepterde oqıdy. 2022 jyly oqýshy oryndarynyń qazirgi tapshylyǵy 270 myń oryndy, onyń ishinde qalada – 174 myń oryndy, aýylda 96 myń oryndy qurady», delingen.

Osy jospar nátıjeli, óz retimen iske assa, elimizde úsh aýysymdy jáne apatty mektepter, oqý oshaqtaryndaǵy oryn tapshylyǵy shynymen tolyq joıyla ma? Joǵarydaǵy derekterden kóz jetkizip otyrǵanymyzdaı, elimizdegi mektepterde oryn tapshylyǵy, kóbeıtip aıtqanda, 300 myń desek, 2026 jylǵa qaraı jaıly mektepterde 740 myń jańa oqýshy orny paıda bolady. Biraq bul jerde eki máseleni eskergen jón sekildi. Onyń biri – halyqtyń ósimi, ekinshisi – ýrbanızasııa, ıaǵnı halyqtyń qalaǵa aǵylýy. Birinshi máselege zer salsaq, jyl saıyn 400 myńnyń shamasynda bala mektepke qabyldanady, mektepti kóp degende 200 myń oqýshy bitiredi. Demek, eldegi oqýshy sany jylyna 200 myńǵa kóbeıip jatyr, bul degenimiz – mektepterdegi oryn tapshylyǵy osynshama sanǵa artyp otyrady degen sóz. Al ekinshi máselede osyǵan deıingi bar túıtkil tereńdeı beretindeı kórinedi. Muqııat oqyǵan jan ańǵaratyn shyǵar, joǵaryda oqýshylar sany udaıy ósip otyrsa da táýelsizdik jyldary elimizdegi mektepter jelisi 9 myńnan 7,6 myńǵa deıin qysqarǵany, buǵan shalǵaıdaǵy eldi mekenderde orna­lasqan shaǵyn jınaqty mektepterdiń jabylǵany sebep bolǵany aıtyldy, ıaǵnı bir jaǵynan mektep jetispeı jatsa, ekinshi jaǵynan oqý oshaǵy jabylyp jatyr. Qysqasha aıtqanda, oqýshy joq jerge salynǵan jańa mektep túptiń túbinde jabylyp qalýy ǵajap emes. Mundaı jaǵdaıda qalalardaǵy mektepterde oryn tapshylyǵy taǵy da paıda bolýy múmkin.

Negizi «Jaıly mektep» ulttyq joba­synyń iske asyrylý josparynda bári boljanǵan. Aıtalyq, joǵaryda atalǵan qaý­lynyń mátininde «Astanadaǵy mektep­terde qazirgi oryn tapshylyǵy 20 973 dep kórsetilgen. Al 2026 jylǵy 1 qań­tarǵa oqýshy oryndarynyń boljamdy tap­shy­lyǵy (bala týý kórsetkishterin, ýrbanızasııany, óńirishilik jáne óńiraralyq kóshi-qondy, sondaı-aq ǵımarattardyń tozýyn eskere otyryp) 127 263-ti qurady» delingen. Elordanyń bilim basqarmasyna arnaıy suraý salǵanymyzda, bizge: «Jaıly mektep» jobasyn iske asyrý aıasynda 2024-2025 jyldary bas qalada eki aýysymdy 90 myń oqýshy ornyna arnalǵan 24 mektep salý josparlanǵan. 2024 jyldyń qyrkúıek aıynda eki aýysymda 27 600 oryndyq 8 mektep paıdalanýǵa beriledi. Taǵy eki aýysymdy 25 200 orynǵa laıyqtalǵan 7 mektepti 2024 jyldyń jeltoqsan aıynda, eki aýysymdy 36 000 oryndyq 9 mektepti 2025 jyly paıdalanýǵa berý jos­parlanyp otyr. 15 jaıly mektep qarqyndy damyp kele jatqan «Esil» (6) jáne «Nura» (9) aýdandarynda ornalasady», dep jaýap berdi. Demek bas-aıaǵy 2026 jylǵa qaraı Astanada 88 myń 800 jańa oqýshy orny paıda bolady. Bul qaýly-qujattaǵy Úkimettiń taldaýynda boljanǵan oryn tapshylyǵy tolyq joıylmaıdy degendi bildiredi. О́ıtkeni onda 2026 jyly 127 myńnan asa oryn tapshy bolatyny jazyl­ǵan, sonda 40 myńdaı balaǵa oryn jetispeýi múmkin. Iаǵnı eki aýysymdaǵy 600 oryndyq taǵy 33 mektep kerek bolady.

Jańa mektepter qaı tilde oqytady?

Jaıly mektepterdiń artyqshylyǵy qandaı bolatynyn joǵaryda baıandadyq. Al mundaı mektepterde jumys isteýge arnaıy muǵalimder daıarlanady. Bul týraly 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyna engiziletin ózgertýler men tolyqtyrýlar jobasy týraly úkimet qaýlysynyń jobasynda bekitilgen. Endi dál sondaı jaǵdaıy jaqsy, ishi zamanaýı jabdyqtalǵan, jańa formatta daıarlanǵan bilikti muǵalimder eńbek etetin ári tegin oqytatyn mektepke balasyn kez kelgen ata-ana berýge múddeli bolatyny zańdylyq. Osy oraıda ata-analarda «Jaıly mektepter» qaı tilde bilim beredi?» degen suraq týatyny túsinikti. Bul saýaldy mınıstrlikke de, materıalymyzda mektepter sanyn mysalǵa keltirgen jáne memlekettik tildiń qoldanylý aıasyna qatysty másele jıi kezdesetin Astana qalasynyń bilim basqarmasyna da qoıyp kórdik. Oqý-aǵartý mınıstrligi: «Mekteptegi oqytý tilin turǵyndardyń suranysyna qaraı aıqyndaý jergilikti atqarýshy organdardyń quzyretinde», dep jaýap berdi. Al Astana qalasy bilim basqarmasynyń atalǵan suraqqa bergen jaýabynda: «Mektepter paıdalanýǵa berilgennen keıin oqytý tili jáne baǵyty anyqtalady. Qaı tilde bilim beretini mektepti ashý qarsańynda mekteptiń qyzmet kórsetý aýmaǵyndaǵy turǵyndardyń suranysy men mektep ákimshiliginiń jarǵysy negizinde bekitiledi. Astana qalasy Bilim basqarmasy tarapynan jyl saıyn memlekettik tilde oqytatyn mektepter men synyptardyń sanyn kóbeıtý bo­ıynsha jumystar júrgiziledi», delingen.

Joǵarydaǵy jaýaptardan uqqany­myz­daı, jaıly mektepterdiń oqytý tilin sol mektepke baratyn oqýshylardyń ata-analary sheshedi. Biraq onyń sheshimi naqty qandaı jolmen shyǵarylatyny, sheshim qabyldaýda daýystar qalaı esepteletini ashyq aıtylmaıdy. Dál osyǵan qatysty Úkimetke ashyqtyq kerek sekildi. Sebebi jaǵdaı ártúrli bolýy múmkin ári soǵan saı suraq ta, másele de kóbeıetini anyq. Mysaly, bir mektepke balasyn beretin ata-analardyń 95 paıyzy qazaq tilinde oqytylýyn qalasa, qalǵan 5 paıyzynyń orys tilinde bilim berýin suraǵany úshin mektep aralas tildi bola ma, álde kóp daýys jeńip, kópshiliktiń suranysyna saı tek qazaqtildi mektep bola ma nemese dál sondaı jaǵdaı kerisinshe bolsa, taza orystildi mektepke aınala ma? Suraq ta, belgisizdik te kóp. Shyndyǵynda, jaqsy jaǵdaı men jaılylyq, buǵan qosa sapaly bilim memelekettik til jaǵynda bolsa, dál osy jaıtty sátti paıdalanyp, memlekettiń qarjysyna salynǵan mektepterge tek memlekettik tilde bilim beretin talap engizilse, qazaq tilin damytýǵa ketken esepsiz qarjynyń tıimdi qaıtarymy bolar ma edi dersiz. Bul belgisizdikke núkte qoıar batyldyq kerek-aq...