Jyl saıyn jańa robot, jańa júıe paıda bolyp, barlyq salaǵa dendep enip keledi. Jasandy ıntellekt pen qultemirler adam resýrstaryn almastyryp jatyr. Robottehnıka – birneshe ǵylymnyń túıisken tusy. Munda fızıka, matematıka, ınformatıka jáne tipti bıologııa salasyndaǵy bilim qoldanylady. Sát saıyn shyǵyp jatqan jańalyqtarǵa úńilsek, robottehnıkany barlyq salada qoldanýǵa bolatynyn damyǵan elder erte túsindi. Bul kerýenge biz de ilese bastadyq. Endeshe, elimizdiń robottehnıka kóshindegi hal-ahýalyn baǵamdap kóreıik.
Izdenis «STEM»-nen bastalady
Robottehnıka tujyrymdama men dızaınnan bastap óndiris pen basqarýǵa deıingi robotty qurýdyń barlyq kezeńin qamtıdy. Bul sala tereń pánaralyq bilimdi qajet etedi. Ǵalam tańdanyp jatqan robottardy jasaý – balanyń býyny qatpaı turyp osy salaǵa baǵyttaýdan bastalady. Sol sebepti de mektepter men qosymsha bilim ortalyqtarynda «STEM» (science, technology, engineering and mathematics) oqytý júıesi engizilip jatyr. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý aıasynda Oqý-aǵartý mınıstrligi bıyl elimizdiń 788 mektebinde 1345 zamanaýı synyp bólmesin ornatamyz dep josparlap otyr. Olardyń ishinde robottehnıka, hımııa, bıologııa, fızıka jáne STEM kabınetteri bar. Oǵan qosa jahandaný dáýiriniń jańa jaýyngerlerin daıarlaıtyn jekemenshik robottehnıka mektepteri de kóp. О́ıtkeni bul – balany tehnologııa álemine engizýdiń eń ońaı joly. Robottardy jobalaý úderisi balany baýrap, ǵylym men tehnıka álemine enýge yntalandyrady.
«Robottehnıka sabaqtaryn shamamen alty jastan bastaǵan jón. «Lego WeDo» nemese «Mindstorms» sııaqty balalarǵa arnalǵan bilim konstrýktorlary mektep jasyna deıingi balalarǵa qyzyqty. Ári qaraı balaǵa «Scratch» tili, «Arduino» gadjetteri sııaqty kúrdeli nárselerdi úırenýge bolady. Tájirıbeli jasóspirim robottehnıkter baǵdarlamalaýdy tereńdetip, «Python», «Paspberry Pi»-di ıgerýi kerek. Robot qurastyrýmen aınalysatyn balanyń zeıini ashylyp, dáldik pen tártipke úırenedi. Eń bastysy, komandada úılesimdi jumys isteı bastaıdy. Bala aldymen jobany ázirleý satysyna qatysyp, sodan keıin baryp bólshekterdiń barlyǵyn qurastyrýǵa deıin jetedi. Bul qarapaıym isti úzdiksiz jasaý arqyly jaqsy nátıjege jetý múmkindigin usynady. Atalǵan sala ǵylymnyń barlyq zańy elektronıka, mehanıka, telemehanıka, mehatronıka, ınformatıka, radıotehnıka, elektrtehnıkamen tyǵyz baılanysty. Robottehnıkanyń biz úıretetin negizgi irgetasy ónerkásiptik, qurylys, medısınalyq, ǵaryshtyq, áskerı, sýasty, avıasııalyq jáne turmystyq robottehnıkaǵa bastaıdy», dep oıymyzdy aıshyqtaı tústi robottehnıka muǵalimi Nurdos Seıilǵazy.
Muǵalim demekshi, elimiz osy baǵytta sabaq beretin maman daıarlaýǵa basa mán berip otyr. Derbes trenıngter te bolyp turady. Mysaly, jyldyń basynda 200 muǵalimge 3D-modeldeý men robottehnıkany tegin oqytty. Tórt apta ishinde muǵalimder negizgi baǵyttardy meńgerip, sensorlardy qosýdy, «Arduino» kontrolleri negizinde jobalar qurýdy, «Autodesk 123d Design» baǵdarlamasyn paıdalanýdy úırenedi. Oqý Astana, Almaty, Pavlodar, О́skemen, Qaraǵandy, Aqtóbe, Oral, Shymkent, Petropavl, Qostanaı qalalarynda ótti. «Bul trenıng muǵalimderdi qysqa merzimde oqýshylarǵa bilim berýge ǵana emes, sonymen qatar bolashaqta óz synyptarynda ınnovasııalyq jobalar men tehnologııalardy engizý úshin paıdalanatyn jańa quraldardy daıyndaýǵa arnalǵan», deıdi «Kazakhstan AmCorners Network» tóraǵasy Perızat О́tebalıeva.
Ondyqtyń ortasynda júrmiz
Jyl saıyn álemde oqýshylar arasynda robottehnıkadan halyqaralyq jarystar ótedi. Mundaı olımpıadalarda energetıka, logıstıka, qurylys, sáýlet óneri jáne sport salasynda arnaıy bir máseleni sheshýge baǵyttalǵan robottar saıysady. Qultemir aıtqandy oryndaıtyndaı bolý úshin oqýshylar kúni-túni otyryp, oǵan tapsyrma beretin baǵdarlama jazady, qurastyrady. Úzdik shyqqan komandalar marapattalady. Keıingi jyldary álem chempıonattarynan otandastarymyzdyń qanjyǵasy bos qaıtqan emes. Alǵash ret qazaq balalary Jenevada ótken halyqaralyq robottehnıka jarysynan altyn aldy. Araǵa bir jyl salyp Sıngapýrda ótken jarysta 191 komanda ishinen top jaryp, el mereıin ósirdi. Mundaı jetistikter jyl sanap kóbeıip keledi.
Keshe ǵana Batys Qazaqstan oblysynyń «Toro d ‘oro» komandasy «First Lego League Challenge» halyqaralyq ashyq chempıonatynda 550 múmkin upaıdan 500 upaı jınap, úzdik ondyqqa enip, Álem chempıonatyna joldama aldy. Balalar jahannyń 50 elinen 108 komanda arasynda baq synasty.
«Básekelestik kúnder óte shıelenise tústi. О́ıtkeni qarsylas top – Japonııa, Ońtústik Koreıa, birqatar Eýropa elderiniń eń myqty komandalary. Biraq bizdiń balalar el abyroıy úshin baryn saldy. Qarsylastarymen birdeı tájirıbeniń bolmaýy olardyń úzdik ondyqqa enýine, robot oınyndaǵy sheberligimen basqa qatysýshylardyń esinde qalýyna kedergi bolǵan joq», dedi komanda jattyqtyrýshysy Qaısar Esenǵalı.
О́tken aıda Abaı óńiriniń jas robotshylary Qytaıda ótken chempıonatta bedeldi marapatqa ıe bolǵan edi. Eske salsaq, Shanhaıda «FIRST Tech Challenge» jahandyq robottehnıka lıgasy aıasynda «The CaoLu Cup Teenage Robot Design and Build Invitational Tournament» jabyq ulttyq chempıonaty ótti. Oǵan Qytaıdyń 300-ge jýyq myqty robotshysy men elimizden shaqyrylǵan «Tengrı» komandasy qatysty. El namysyn Abaı oblysy Semeı qalasyndaǵy №5 Shákárim atyndaǵy kópsalaly gımnazııanyń 7-synyp oqýshylary: Osman Qýanyshbek, Temirlan Abylaıhan, Baljan Naımanǵazına, Nurken Tóleýbek, Nurtóre Maqsatov, Radmır Jeńisbek, Dosjan Sábıt, Alan Ermekbaev qorǵady. Eki kúnge sozylǵan baıqaýǵa otandyq jetkinshekter «Motivate Award» atalymynda jeńiske jetti.
«Bizdiń oqýshylar Qytaıdyń úzdik komandalarymen saıysqa tústi. Bul – úlken tájirıbe almasý. Balalar jas ereksheligine, tildik qıyndyqqa qaramastan, robot oınynda óte jaqsy óner kórsetti. Shákirtterimniń tabandylyǵyn maqtan tutamyn», dedi jattyqtyrýshy Aıdos Tursynbekov.
Otandyq robot operasııa jasady
Joǵaryda aıtqan oqytý men jarystardyń jemisin bolashaqta kóretinimiz anyq. Al qazir elimizde robottar qandaı salada qyzmet etip júr? Kózimiz birden medısına men áskerge tústi. Robot alǵash ret Astanada hırýrg-dárigerge kómek kórsetken. Akademık N.Batpenov atyndaǵy travmatologııa jáne ortopedııa ǵylymı ortalyǵynda bes naýqasqa robottyń qatysýymen tize aýystyrý kúrdeli operasııasy jasalǵan. Robot kómekshi zaqymdalǵan aımaqty 3D skanerlep, barlyq parametrdi matematıkalyq turǵydan minsiz eseptep, býynǵa ımplant ornalastyrýǵa járdemdesken. Operasııalar IT-mamandardyń qatysýymen kompıýterlik navıgasııa arqyly júrgizildi.
«Robot – bir mıllımetrge deıin, bir gradýsqa deıin quraldyń ornyn retteı alatyn aqyldy qural, adam sonshalyqty dál kóre almaıdy. Nátıjeleri jaqsy. Naýqastar qazirdiń ózinde belsendi, baldaqqa súıenip ózdiginen júredi. Operasııaǵa deıin olarǵa qozǵalý qıynǵa soqty. Al qazir eshqandaı shekteý joq, býyndary búgiledi», deıdi travmatolog-ortoped dáriger Jumahan Slamov.
Al 2015 jyldan bastap Qarýly kúshterdi jaraqtandyrýǵa jerústi, teńiz jáne áýe maqsatyndaǵy robottehnıkalyq quraldar qoldanylyp keledi. Álemdik trendterdi zerdeleý jáne jańa tehnologııalardy ilgeriletý úshin 2019 jyly Bas shtabta robottehnıkalyq júıelerdi damytý jáne olardy qoldaný basqarmasy quryldy. Búginde el áskeriniń qarý-jaraǵynda robottardyń jerdegi jáne teńizdegi eki túri bar. Mysaly, «Eye Drive» telebasqarylatyn shaǵyn robottyń salmaǵy úsh kılo. Ol nashar qıylysqan jerde, qalalyq ınfraqurylym men úı-jaılarda nysandar men aýmaqtardy beıne jáne aýdıobarlaýdy júrgizýge múmkindik beredi. Robotty ǵımaratqa jiberip, 50 metrge deıin qashyqtyqtan aqparat alýǵa bolady. Ashyq jerde shaǵyn robottyń radıýsy 300 metrden asady. Jeńil klasty mobıldi robottandyrylǵan «tEODor» kesheni mınasyzdandyrý kezindegi qaýipti jumystardy júrgizedi. Ol jarylǵysh qurylǵyny anyqtap, operatordyń basqarýymen ony basqa jerge kóshirý úshin arnaıy konteınerge salady. «tEODor» júz kılogramǵa deıin salmaqty kóterip, ony 200 metrden eki shaqyrymǵa deıin jyljytýǵa qabiletti. Al korabl bazasynda ornalasqan «k-Ster-I» sýasty robot-ınspektory teńiz túbiniń landshafyn zerttep, jarylys qaýpi bar zattardy tabady. Sýasty apparattary 300 metrge deıingi tereńdiktegi sýasty mınalaryn joıýǵa arnalǵan.
Sýasty demekshi, otandyq ǵalym muhıtty zertteýge arnalǵan robot jasap shyǵardy. Q.Sátbaev ýnıversıtetiniń Robottehnıka kafedrasynda jumys isteıtin jas ǵalym, tehnıka ǵylymdarynyń magıstri Ermuhammed Qalmenov jasaǵan sýasty avtonomdy roboty qol jetpeıtin qıyn jerde zertteý júrgizýge arnalǵan. Osy baǵyttaǵy robottehnıkany damytýdyń eń negizgi qıyndyqtary baǵanyń joǵary bolýyna, konstrýksııalardyń kúrdeliligine, elektrmen jabdyqtaý júıesiniń, basqarý júıeleriniń qıyndyǵyna kelip tireledi. Al Ermuhammed Qalmenov qurastyrý men basqarý júıesiniń ınnovasııalyq ádisin usyndy, keıin olardy sýasty robottarynyń bolashaq úlgilerinde qoldanýǵa bolady. Robot sý astyna 100 metr tereńdikten ári de túsedi. Robottyń qańqasy santehnıkalyq polıpropılen qubyrlarynan jasalǵan, bul onyń óndirisin arzan jáne basqarý jumysy men qyzmet kórsetýin jeńildetedi.