Qazirgi qoǵamda, ásirese elimizdiń quqyqtyq júıesiniń úzdiksiz damýy jaǵdaıynda medıasııanyń mańyzdylyǵy artyp keledi. Daýly máseleler men urys-keristi sheshýdiń bul ádisi sot jáne memlekettik organdarǵa túsetin salmaqty azaıtý úshin ǵana emes, qoǵamdyq kelisim men quqyqtyq mádenıetti nyǵaıtý úshin de mańyzdy.
Medıasııa – daýlasýshy taraptarǵa qupııalylyq pen syılastyq jaǵdaıynda ózara qolaıly sheshim tabýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq dástúrli sot isimen salystyrǵanda turaqty ári uzaqmerzimdi nátıjelerge ákeledi. Medıasııanyń negizgi artyqshylyqtary: ekonomıkalyq tıimdilik, qupııalylyq, taraptardyń erikti qatysýy jáne ózara qolaıly sheshimderge qol jetkizý múmkindigi. 2011 jylǵy «Medıasııa týraly» zań joǵary memlekettik deńgeıdegi bastamalardy qoldaı otyryp, janjaldardy sottan tys sheshýdiń negizin qalady. Mysaly, elimizde 371 kásibı medıator jáne 4 465 qoǵamdyq medıator tirkelgen. Statıstıkaǵa sáıkes, 2018 jyly 871 myń azamattyq istiń tek 4%-y medıasııa rásimin qoldaný arqyly toqtatyldy.
2021 jyly Joǵarǵy sottyń derekterine sáıkes, «Sottaǵy tatýlasý rásimderi» qanatqaqty jobasyna elimizdiń 275 soty qatysty. Osy joba aıasynda 565 tatýlasý sýdıasy daıyndalyp, olar 162 363 isti qarady. Onyń ishinde 49 839 is boıynsha tatýlasý rásimderi júrgizilip, sotqa deıingi tatýlasý úlesi 31%-dy qurady. 2017 jyldan bastap halyqtyń sottarǵa jáne olardyń sot medıasııasy arqyly júrgizetin tatýlasý rásimderine degen senim deńgeıiniń artqany baıqalady. Sotqa túsken azamattyq isterdiń aıaqtalýy artyp keledi. Statıstıka kórsetkendeı, 2016 jyly jańa Ákimshilik úderistik kodeks kúshine engennen bastap, taraptardyń tatýlasýymen aıaqtalǵan isterdiń jyl saıynǵy ósýi baıqalady. 2015 jyly bul kórsetkish 2% bolsa, 2016 jyly 11%-ǵa deıin ósti, 2017 jyly – 14, 2018 jyly – 11, 2019 jyly – 15, 2020 jyly – 32, 2021 jyly – 34, al 2022 jyly 38%-ǵa jetti.
Álemdik tájirıbede medıasııa keńinen qoldanylady jáne zańnamalyq deńgeıde saqtalady. Ol – Fransııa men Italııada ulttyq zańnamaǵa biriktirilse, Germanııa men Aýstrııada arnaıy zańdarmen retteledi. AQSh, Ulybrıtanııa, Kanada jáne Aýstralııa sııaqty anglo-sakson elderinde medıasııa belsendi paıdalanylady jáne sotqa deıingi kezeńde jıi qoldanylady. Halyqaralyq statıstıkaǵa sáıkes, barlyq daýlardyń 30-40%-y medıasııa rásiminen ótedi jáne olardyń 85% oń nátıjege qol jetkiziledi.
Fransııada tatýlasý úderisi atqarýshy bılikpen hattamamen rásimdeledi. Italııada medıasııa isterdiń jekelegen sanattary boıynsha sotqa deıin mindetti bolady. Germanııada medıasııa 2012 jyldan beri zańmen belsendi túrde qoldaý taýyp keledi. AQSh pen Ulybrıtanııada medıasııa sotqa deıin jıi qoldanylyp, sot isteriniń sanyn azaıtady. Mysaly, otbasylyq medıasııa múlikti bólýge jáne balaǵa qamqorlyq jasaýǵa baılanysty janjaldardy sheshý úshin belsendi qoldanylady.
Medıasııany damytýda halyqaralyq yntymaqtastyq basty ról atqarady. Tájirıbe almasý, halyqaralyq baǵdarlamalar men jobalarǵa qatysý elimizge ozyq tájirıbelerdi qabyldaýǵa jáne olardy óz sharttaryna beıimdeýge kómektesedi.
Elimizdegi medıasııa – eriktilik, qupııalyq, medıatorlardyń táýelsizdigi men beıtaraptylyǵy qaǵıdattaryna negizdelgen. Bul qaǵıdattar BUU-nyń Halyqaralyq kommersııalyq kelisim týraly úlgi zańynyń erejelerine sáıkes keledi. «Medıasııa týraly» zań: azamattyq, eńbek, korporatıvtik jáne kommersııalyq daýlarǵa, sondaı-aq aýyrlyǵy jeńil jáne ortasha qylmystyq isterge qoldanylýyn keńeıtedi.
Alaıda jetistikterge qaramastan, medıasııada halyqtyń habardarlyǵynyń tómendigi, bilikti medıatorlardyń jetispeýshiligi jáne medıasııa qurylymdary úılestirýiniń jetkiliksizdigi sııaqty máseleler týyndap otyr. Medıasııany odan ári damytý úshin halyqtyń habardarlyǵyn arttyryp, medıatorlardy daıarlaýdyń bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý, sondaı-aq medıasııa ınstıtýttarynyń jumysyn úılestiretin ortalyqtandyrylǵan qurylymdar quryp, zańnamany jetildirý ózektiligi artyp keledi.
Kedergilerdi eńserip, medıasııany tıimdi damytý úshin mynalar qajet:
Tanymdyq deńgeıin arttyrý. Halyq pen bıznes arasynda medıasııany nasıhattaý boıynsha aqparattyq naýqandardy ótkizý kúmándi seıiltýge, osy ádiske degen senimdi arttyrýǵa kómektesedi.
Bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý. Azamattyq qoǵam ókilderin, memlekettik qyzmetkerlerdi jáne quqyq qorǵaý organdaryn qosa alǵanda, bilikti medıatorlardy daıyndaý úshin mamandandyrylǵan kýrstar men oqytýdy engizý mańyzdy qadam bolady.
Ortalyqtandyrylǵan qurylym qurý. Barlyq medıasııa ınstıtýttarynyń jumysyn úılestiretin respýblıkalyq medıasııa ortalyǵyn qurý medıasııa standarttary men rásimderin birizdendirýdi qamtamasyz etedi.
Zańnamalardy jetildirý. Medıatorlardyń qyzmetin jáne medıasııa rásimderin retteý úshin qosymsha normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirlep, qabyldaý, onyń ishinde medıatorlardyń biryńǵaı tizilimin quryp, ádep kodeksin ázirleý jáne medıasııa qyzmetiniń sapa standarttaryn belgileý.
Halyqaralyq yntymaqtastyq. Halyqaralyq uıymdarmen seriktestikti damytyp, halyqaralyq jobalar men baǵdarlamalarǵa qatysý elimizge ozyq álemdik tájirıbeni qabyldaýǵa jáne olardy óz sharttaryna beıimdeýge kómektesedi.
Bul tásilder elimizde daý-janjaldy beıbit jolmen sheshýge, áleýmettik shıelenisti tómendetýge jáne qoǵamdaǵy quqyqtyq mádenıetti nyǵaıtýǵa yqpal etetin tıimdi medıasııa júıesin qurýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, medıasııany elimizdiń quqyqtyq júıesine ıntegrasııalaý jáne ony belsendi damytý janjaldardy sheshý úderisin aıtarlyqtaı jaqsartýǵa, quqyqtyq júıege degen senimdi arttyrýǵa jáne qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtýǵa yqpal etedi.
Memlekettik qoldaý men barlyq múddeli taraptyń belsendi qatysýy medıasııany tabysty júzege asyrýdy jáne neǵurlym úılesimdi, ádil qoǵamdy qalyptastyrýdy qamtamasyz etedi.
Jumaǵul JIEMBET,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy