Tup-týra bir aı buryn ǵana gazet betinde Danııar Salamattyń Beıimbet Maılınniń shyǵarmalary jelisimen túsirilgen «Talaq» fılmi úlken dodada baq synaıtynyn jazyp, kóńilimiz kúpti bolyp júrgen. Mine, kúni keshe ǵana Shanhaıdan súıinshi habar kelip, ónersúıer dúıim jurt qatty qýandy. Qazaq kınokartınasy álemniń úzdik 14 fılmin basyp ozyp, bas júldeni qorjynǵa saldy. Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha Ulttyq kıno ortalyǵynyń qoldaýymen túsirilgen týyndy HHVI Halyqaralyq Shanhaı kınofestıvaliniń (SIFF) tolyqmetrli fılm atalymynyń «Altyn kýbogin» jeńip aldy. Sondaı-aq aktrısa Amıra Omarova «Eń úzdik áıel róli» atalymynda juldyzy jandy.
Aıta keteıik, 1993 jyldan beri ótkizilip júrgen halyqaralyq festıval – alǵashqy úshtikti (Kann, Berlın, Venesııa) ókshelep kele jatqan «A» klasyndaǵy úzdik kınofestıvaldardyń biri. Bıyl baıqaýǵa 105 el men aımaqtan 3,7 myńnan astam ótinim kelip túsken. Irikteý jumystarynyń qorytyndysy boıynsha 29 el men aımaqtan 50 fılm bes atalym boıynsha «Altyn kýbok» júldesine tańdalǵan.
Rejısser Beıimbettiń shyǵarmasyn ekrandaýǵa on jyl boıy tolǵatyp, úlken daıyndyqpen kelgen. Danııar Salamatty bári áý bastan kameralyq qalyptaǵy avtorlyq týyndylar túsirip júrgen rejısser retinde tanydy. Biraq rejısserdiń ishtegi kópten bergi armany tarıhı fılm jasaý bolatyn.
Iá, avtor Beıimbettiń shyǵarmasy arqyly 20–30-jyldar – óliara kezeńdegi qazaqtyń minezin, tabıǵatyn, turmysyn kórsetkisi keldi. Atalǵan fılmde sol kezeńdegi jappaı ujymdastyrý kezindegi «sosıalızmniń» yzǵary sýretteledi. El arasynda túrli urandar da jeldeı esedi. Sonyń biri – «áıelderge bostandyq». Osy urandy jeleý qylǵandardyń salqyny san jurtqa tıedi. «Talaq» sózi kórkem týyndyda musylman zańdylyǵymen ajyrasýdy ǵana bildirmeıdi, sol kezeńdegi qazaq ómirindegi ómir súrý tártibinen, dástúrinen, kóshpeli ómirinen eriksiz ajyraýyn da meńzeıdi. Halyq «bostandyq» degen uranmen bostandyǵynan ajyrap bara jatqanyn astarmen baıandaıdy. Fılmdi stıldik turǵydan alsaq, eki-aq tús beriledi. Biri – qońyr, ekinshisi – qyzyl tús. Qońyr – qazaqtyń qońyr ómiri, qońyr tirshiliginiń belgisi bolsa, qyzyl – sol qazaqtyń qońyr tirshiligine tamyp ketken qan sekildi áser beredi.
«Beıimbettiń shyǵarmalarynan áli kúnge deıin tolyqmetrli fılm túsirilmepti. Kórshi qyrǵyzdar Shyńǵys Aıtmatovtyń barlyq týyndysyn kınoǵa aınaldyrdy. Bir ǵana «Aq kemesi» ózbek elinde bir, óz elinde eki qaıtara túsirildi. Bizdiń basty qasiretimiz ózimizdiń klassıkterdi baǵalamaý, ózimizge mán bermeý bolyp tur. Sonyń ishinen súzip, jaýhardy izdep tabý kemshin. О́ıtkeni qazir rejısserlerdiń kóbi Batysqa, orys ádebıetine qaraıdy, óziniń týǵan tabıǵatyna, tól ádebıetine úńile bermeıdi. Sonymen Beıimbettiń basqa shyǵarmalaryn úńgip qazyp, aqtaryp otyryp, «Áje» jáne «Talaq» degen eki áńgimesine erekshe qyzyqtym. Osy eki týyndynyń basyn qosyp, ssenarıı jazdym», deıdi Danııar Salamat.
Eske salsaq, «Talaq» fılminiń túsirilim jumystary byltyr qarasha-jeltoqsan aılarynda Jarkent óńirindegi Áýlıeaǵash degen jerde ótti. Arnaıy dekorasııa, shaǵyn aýyl jasaldy. Akterlik quramda, negizinen, tıptik erekshelikterinde, tústerinde arhaıkalyq tek, burynǵy zamannyń túrin beretin erekshe beıneler, erekshe obrazdar tańdalǵan. Basty rólderdi Erbolat Álqoja, Amıra Omarova oryndady. Qurymbaıdyń obrazyn Aıbek Imanqulov oınady. Aıta keteıik, Beıimbettiń tańdalǵan eki shyǵarmasynda da Qurymbaı degen keıipker joq. Týyndyǵa «Qurymbaıdyń jigitshiligi» degen áńgimedegi Qurymbaıdyń obrazy alynǵan. Rejısserdiń aıtýynsha, sol kezdegi urdajyq, asyrasilteýshilik, eshteńeniń baıybyna barmaýdy kórsetý kerek bolǵan. Al aýylnaıdyń rólin Beınur Baımuhambet alyp shyqty. Prodıýseri – Erbol Boranshy, qoıýshy operatory – Esen Aıtmuqamet, qoıýshy sýretshisi – Nurbolat Japaqov, kompozıtory – Qaısar Dáýrenqan.
Kórkem týyndyda minezi jumsaq, ózi áljýaz Sarymsaqtyń rólin somdaǵan Erbolat Álqoja keıipkerdiń tabıǵatyna qanshama jyldan beri daıyndalǵanyn aıtady.
«Rejısser bul ssenarııdi on jyl buryn bastaǵan kezde maǵan arnap jazdy. Ár bólimin aıaqtaǵan saıyn jiberip otyrdy. Osynshama jyl boıy kartınanyń ár sıýjetin boıyma sińirdim. Jylda pıtchıngten ótpeı qalamyz, ol da durys bolǵan shyǵar deımin qazir. Oqıǵalardy túgelimen boıyma darytyp baryp fılmge túsken soń, maǵan asa qıynǵa soqqan joq. Bul – talaı jylǵy daıyndyqtyń jemisi. Ádebı shyǵarmanyń ekrandalýyna alǵash ret qatysyp otyrmyn. О́zimizdiń ishimizden shyqqan dúnıeni jaman deýge aýzyń barmaıdy. Sondyqtan fılmniń ádil baǵasyn halyq aıtsyn, mamandar sóılesin. Degenmen Shanhaı festıvalinde bul kartınamyzdy álemniń túkpir-túkpirinen kelgen sarapshylar joǵary baǵalady. Al bas júlde alamyz degen oı neshe uıyqtasaq ta túsimizge kirmedi. Tek «Úzdik rejısser» atalymynda ozyq shyǵarmyz dep nıettendik. Sondyqtan kútpegen qýanyshqa júregimiz jarylyp, alasapyran kúıde boldyq», deıdi akter.
Qazylar alqasy qazaq kınokartınasyn komedııa, fars jáne tragedııa janry jigi bilinbeı úılesim tapqan týyndy, «fılm oqıǵasy qoǵam ómirinen shańyraqtary túsinispeýshilik saldarynan qulaǵan erli-zaıyptylardyń ıntımdik qarym-qatynasyna jyldam aýysatyn» kúrdeli oqıǵa júıeli baıandalǵan fılm dep baǵalaǵan.
Kınotanýshy Gúlnar Ábikeeva atalǵan fılmniń buǵan deıin de birneshe kınofestıvalǵa ótinim jiberip, qabyldanbaǵanyn aıtty.
«Talaqtyń» kótergen taqyryby dál qazirgi qoǵamda óte kókeıkesti. Áıel quqyǵy keıingi jyldary qoǵamnyń bir jarasyna aınaldy. Kınokartına stılıstıkalyq turǵydan óte jaqsy sapada túsirilgen. Iýmor da, satıra da bar, biraq bul fılm ortasynda dramaǵa ulasyp, sońynda tragedııaǵa aınalady. Otbasylyq ómirdiń psıhologııalyq aýyr tustary da beınelenedi. Baıqaýsyzda aıtylǵan bir ǵana sózdiń aınalasynda oqıǵa órbip, shıryǵa túsedi. Kez kelgen kórkem týyndy óz zamanynyń shyndyǵyn izdeıdi. Danııar Salamat bul kınoda sol maqsatqa jetti. Ol sol 20-jyldardaǵy qoǵam ómirin, halyqtyń minezin aıqyn sýretteı aldy. Danııar Salamattyń ózi aıtqandaı, «Talaq» – trılogııanyń basy. Rejısser endi 30-jyldardaǵy asharshylyq týraly kórkem týyndy túsirmek. Al úshinshisi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy tylda júrgen áıelderge arnalmaq», deıdi kınotanýshy.
Al kınotýyndynyń prodıýseri Erbol Boranshy kez kelgen kórkem dúnıeniń artynda talantty, eńbekqor ujym bolatynyn tilge tıek etti.
«Shynyn aıtsaq, «Talaq» – joly da, jóni de bólek týyndy. Fılmdi túsirý jumystary da qıyndyq, kedergisiz ótpeıtini málim. Sonda da myqty ujymnyń birlesken eńbeginiń, rejısserdiń tabandylyǵynyń arqasynda kınokartına sońǵy núktesine jetti. Jalpy, jańa fılmderdiń alǵashqy jyldary túrli dodalarda baq synaýmen ótedi. Halyqaralyq kınofestıvaldardyń barlyǵynda óziniń sharttary bolady. Máselen, sonyń biri dodaǵa qatysatyn týyndy prokatqa shyqpaǵan bolýy kerek. Biz de «Talaqty» osy Shanhaı kınofestıvaline shoqjuldyzdaı saqtap otyrdyq. Kútkenimiz «Altyn kýbok» bolady dep kim oılaǵan...» deıdi prodıýser.
Bıylǵy Beıimbet Maılınniń 130 jyldyq mereıtoıy qarsańynda shyǵarmalarynyń jelisimen kórkem fılm túsirilip, báıgeden oza shaýyp jatqany, árıne, úlken jetistik. Qazaq kórermenine múldem beıtanys kınokartınanyń kúzge qaraı uly sýretkerdiń osy qurmetine oraı óz elimizde kórsetiledi dep josparlanyp otyr.