Zeıtin Aqyshevtyń «Jaıaý Musa» romanynda qazaq óneri, onyń ishinde án men kúıge baılanysty nebir tyń, tosyn derekter ushyrasady. Án sıýjetteri, dúnıege kelý oqıǵalary keńinen áńgimelenedi. Birneshe nusqada qarastyrýǵa múmkindik týdyrady shyǵarmaǵa. Áldebir týyndy týraly oqyp-bilip alǵan soń, árıne tyńdarmandyq talǵam da ósedi, oı men sezim tolyǵady, oıly qulaq túgin bilmeı tyńdaǵannan bir bas joǵary turary anyq emes pe? Máselen, atalǵan romanda Táttimbet kúıshi men Jaıaý Musanyń bir emes, eki ret kezdeskeni sýretteledi. Onda shyrqalǵan ánder týraly keıinirek qaýzarmyz, odan da mańyzdysy qazir kóp shyrqala bermeıtin, tipti umytylýǵa aınaldy ma eken, álde múlde umytylyp ketti me eken, myna bir ánderge nazar tikteýge týra keledi.
Áńgime Jaıaý Musa babamyzdyń bala kúninen, romanda bylaı delinedi: «Musa osy jaz on úshke toldy. Biraq osy aýyldyń jastary, ásirese saýyqqumar qyz-kelinshekter Musa dese aýyzdarynyń sýy quryp, sońynan qalmaıdy. Jastar bas qosa qalsa, dýmannyń dál ortasynda Musa. Ol joq jerde jıynnyń ózi de kóńilsiz. Dombyrasyn birde tarsyldatyp, birde shertip, qaljyńy aralas mysqyl óleńderin saýlata jónelgende, jınalǵan qyz-kelinshek, bozbalalar ishekteri qatyp, qyrylyp qalatyn. Keıde, ánshi bala dep te atalyp júr bul. Musa joqta yrdý-dyrdý bolyp, qur bosqa shýyldap otyrǵan jurt, bul kelse birine biri «toqtańdar, Musanyń ánin tyńdaıyq» dep tyna qalatyn. Osynyń ózi janynan óleń de shyǵaratyn bolyp júr. Onysy úılese me, úılespeı me, oǵan qarap jatqan eshkim joq, ózi de mynasy artyq, mynasy kem dep jatqan joq, soǵa beretin. Dombyranyń ishegin shertip qalǵanda, daýsy birge shyǵatyn. Eń áýeli «Baǵlan qozyny» qońyrlatyp bir tastap alatyn.
Eki aýyldyń arasy qoıdyń izi,
Qoıdan jatyp qalypty baǵlan qozy.
Baǵlan qozy degenim baıdyń qyzy,
Kókeıimnen ketpeıdi aıtqan sózi.
Musa óleńdi bir bastasa kópke deıin toqtamaıtyn. «Baǵlan qozydan» keıin «Ker qunajyn».
Kóp sıyrdyń ishinde ker qunajyn,
Qartaımaı-aq betime tústi-aý ajym.
Bir kórgende qumartqan, qaraǵym-aı,
Qosylmasam Qudaıǵa bar ma lajym.
– Qoı men sıyrdy aıttyń, endi jylqyny da qaldyrma – dep qańqý qylatyn árkim. Oǵan qysylatyn Musa emes.
Aq baıtaldyń quıryǵy kelte deımin,
Zaryqtyrmaı qalqataı kelse deımin.
Tún ortasy aýǵanda kirip kelip,
Tilegimdi Qudaıym berse deımin.
Aqyrynda «Qara býranyń» aýyzynan aq kóbigin aǵyzyp, shýdasyn jelkildetip, daýsyn kúmbirletip baryp toqtaıtyn».
Osyndaǵy halyq áni esepti «Baǵlan qozyny» qazir jer-kókten izdep tappaısyz. Mátini qandaı kelisti. Turmys-salt jyrlaryna keledi. Qazaq aýylynyń ómirinen, bozbala kóńilinen syr shertip tur. Áıteýir el ishinde jaqsy saqtalǵany «Qoıshynyń áni» ǵana. Qaıyrmasy: «Saýlyǵym artyq maraldan, Myńǵyryp ósip taralǵan. Qozylarym egizden, Iesi ózim órgizgen. Sháı-sháı, qoıym, sháı qoıym, Quıryǵyń qardaı maı qoıym. О́se ber tóldep egizden, Itke, qusqa jegizben» dep keledi.
«Ker qunajyn» atty halyq áni kezdesetini týraly derekter bar. Áni men oryndaýshysyn taba qoıý qıyn-aý, biraq. «Ker qunajyn» oń jaqta otyryp qalǵan qyzdyń áni bolsa kerek-ti. О́ıtkeni mátin astaryna úńilgende sondaı syrdyń ushtyǵy bilinedi. Qara óleń túrinde keletin halyq ánderiniń árbir sózinde mán bar. Janýardyń jasy, ýaqyty, túsi, taǵysyn taǵylar tegin qoldanylmaǵanyn kóremiz. Osy «Ker qunajyn» ániniń birer jolyn ataqty Zulqııanyń áninen de ushyratamyz. Sáken Seıfýllın Zulqııanyń ánine toqtala kele: ««Zulqııa» Aqmoladan shyqqan belgili án edi. Zulqııa esimdi bir baqytsyz áıeldiń zary... Zulqııa zarly, qasiretti ánin jas baladaı ózin-ózi jubatyp otyryp salǵan tárizdi...», deıdi.
Al «Aq baıtaldyń quıryǵy kelte deımin» dep bastalatyn shýmaqty tappadyq. Teginde roman arasynda keltirilgen bul shýmaqtardyń bári kezinde el ishine keń taralǵan, qyz-bozbalalar jınalǵanda jıi aıtylatyn jeńil shyǵarmalar dep bilemiz. «Qulager» fılminde tulpardyń jolyn tosyp júretin qaraqshy qamys ishinde salatyn bir aýyz án esińizde shyǵar. «Sýǵa túsken shortandaı sholpyldatyp, sulýdy súıer me edi tamaǵynan» bop keletin. Joǵarydaǵy mátinder de sondaı jeńil dúnıelerge jatqanymen, áýenderi tabylsa, halyqtyń minez-qulqynyń boıamasyz kórinisi emes pe degen oıdamyz.