Múmkindigi mol kombınat

Joǵaryda atalǵan kenmen birge altyn, kúmis tárizdi baǵaly metaldar da óndiriledi. Negizgi baǵyty – ýran shıkizatyn óńdeý. Ýran ken orny – Semizbaı dep atalatyn óńirde. Daıyn ónim tabıǵı ýran totyǵy men mys-molıbden flotokonsentraty. Mys flotokonsentraty boıynsha kombınatta eki seh jumys isteıdi.

– Bul jerde mys-molıbden usaqtalady jáne baıytý satylary boıynsha óńdeledi, – deıdi kombınattyń bas ınjeneri Andreı Chernyh, – Túsinikti bolýy úshin sál taratyp aıta keteıin. Negizinen reogenttermen áreketke túsip, baıytylady. Baıytý satysynan keıin flotokonsentrat qoıýlanady. Mine, mynaý – tórtinshi seh. Bul seh shıkizattardy qabyldaý­men aınalysady. Qazirgi kúni kóp­shiliktiń ekologııalyq máse­lelerge alańdaýly ekenin bile­miz. Bizdiń kombınatta ken óndirý barysynda qorshaǵan ortaǵa zııan tıgizbeý máselesi myqtap eskerilgen. Kásiporyn barlyq talapty múltiksiz oryndaıdy. Ol úshin belgilengen keste boıynsha turaqty monıtorıng júrgizip, jalpy ahýaldy kózden tasa etpeımiz.

Mamandardyń aıtýynsha, tabıǵatta kezdesetin ýrannyń keń taraǵan túri nas­týran eken. Termııalyq jáne hımııalyq turaqty qosylys. Barlyq ýran oksıdimen salystyrǵanda neǵurlym turaqty. Shyn­týaı­tynda, ýrannyń barlyq qosylysy tárizdi radıoaktıvti ıadrolyq reaktorlarǵa arnalǵan otyn quramyndaǵy ýran konsentra­tynyń negizgi komponenti sanalady. Ýran shıkizaty arnaıy peshte qyzdyrylady. Qyzýy 800ºS mólsherine deıin jetedi.

– Bizdiń sehta ýran totyǵy shyǵarylady, – deıdi úımelep shaıý sehy basshysynyń orynbasary Qaırat Qaıyrıslamov. – Shıkizatty qaıtadan óńdeımiz. Ekstraksııalyq óńdeýden ótkizip, arnaıy peshte qyzdyramyz. Qazir bizd­e shaǵyn óńdeý jumysy júrgizilip jatyr.

Barlyq óńdeýden ótkennen keıin ýran arnaıy qutylarǵa quıylady. Ol qutylardy tıeý men túsirý sehynyń jumysshylary boıap, qaptap daıyndaıdy. Osy jerde 17 jyl jumys istep júrgen, áriptesteriniń aıtýlaryna qaraǵanda, sheberligi ábden shyńdalǵan Tolǵanaı Oraztaevamen kezdestik.

– Brıgadada bes adam jumys isteımiz, – deıdi Tolǵanaı Oraztaeva. – Adam jumys­qa tóselip alǵannan keıin qıyndyǵy onsha­lyqty sezile bermeıdi ǵoı. Bir jaqsysy, jalaqy turaqty qolymyzǵa tıedi. Kombınat basshylary tarapynan jumysshylardyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy jasalǵan. Ýaqy­tynda dem alamyz. Qarapaıym jumys­shy­larǵa budan artyq ne kerek? Bir ǵana aıta ketetin jaı, qysta qoımanyń ishi salqyn­daý. Al ujym músheleri óte jaqsy, bir-birimen iskerlik qarym-qatynasta jumys istep jatyr.

Tıeý-túsirý ýchaskesiniń basshysy Ǵalym­jan Perdebaev – kombınatta 2010 jyldan beri jumys istep kele jatqan tájirıbeli maman. Bul bólimniń negizgi qyzmeti – kombınattyń daıyn ónimin qaptaý. Sondaı-aq daıyn qutylardy júkteý.

– Bizdiń kombınatty ýran ónimin shyǵarý boıynsha jumys isteıtin eń iri zaýyttardyń biri desek te bolady, – deıdi ýchaske basshysy Ǵalymjan Perdebaev. – О́nim kólemi ulǵaıǵan saıyn jumysshylardyń sanyn kóbeıtý kózdelip otyr. Bir jaǵynan bul da halyqqa tıimdi, jańa jumys oryndary paıda bolady. Qazir 32 maman jumys isteıdi. Tabystary tolymdy.

Gıdrometallýrgııalyq sehtyń aýysym bas­shysy Roman Kıselevtiń aıtýyna qa­raǵan­da, negizgi jumys eki baǵytta órbıdi. Onyń ishinde tolymdysy – Qyzyl­tý ken orny­nan jetkiziletin mys-molıb­den konsentra­tyn óńdeý. Bir aýysymda 80-nen asa jumysshy jumys isteıdi eken. Keıingi jyldary jumysqa qajetti tehnıkalar jańar­tylyp, qural-saımandar alyna basta­ǵan. Jumysshylardyń aıtýynsha, bul – óte mańyzdy másele. Materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń zaman talabyna saı jańǵyrýy eńbek ónimdiligine de tikeleı áser etedi. Seh jabdyqtary tehnıkalyq talapqa saı ýaqtyly jańartylyp, jóndeýden ótkizilip turady. Áıtse de, keńes zamanynan qalǵan tehnıkalar da jumysqa paıdalanylyp júr. Sapaly shyǵarylǵannan ba eken, áli kúnge deıin shydap keledi deıdi jumysshylar.

– Zaýytta 2006 jyldan beri jumys isteımin, – deıdi basqarý qurylǵysynyń operatory Sergeı Savchenko. – Kombınatta ortalyqtandyrylǵan baqylaý júıesi ornatyl­ǵan. Men osy jerde jumys isteımin. Barlyq aqparat ret-retimen jazylyp alynyp otyrady. Tártip úshin kerek dúnıe. Osy arada otyryp kombınattyń bar tynys-tirshiligin alaqanyńdaǵydaı kórip otyrýǵa bolady. Mine, qarańyzshy, mys keni ábden usaqtalǵannan keıin bas sorǵy stansasyna jetkiziledi. Ol jerden flotasııaǵa ótip, mys konsentraty baıytylyp, ónimge aınalady.

Kendi kádege jaratý ońaı-ospaq sharýa emes eken. Birneshe óńdeý túrinen ótkizilgennen keıin sońǵy qorytyndy mys konsentraty dep atalady.

Stepnogor taý-ken hımııa kombınatynda jylyna 4 000 tonna ýran ónimin, mys-molıbden flotokonsentratynyń 1 mıllıon tonnasyn óndiredi. Ýrannyń tek 30 paıyzy ǵana óńdelip kelse, aldaǵy ýaqytta bul kólemdi eki ese arttyrý mejelenip otyr. Qula­shyn keńge jaıǵan kombınat ónim óndi­rý­men qatar Stepnogor tárizdi shaǵyn qala­nyń sharýasyna da aralasyp, áleýmettik-turmys­tyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa qolushyn berip keledi.

Aqmola oblysy