Teńge turaqty bolsyn desek...

Sa­rapshy Maǵbat Spa­nov dollar­syz­dandy­rý uzaqmerzimdi saıa­sat, onyń sátti nemese sátsiz­digi týraly aıtýǵa áli erte deıdi. Sarapshynyń baıandaýynsha, dollarsyzdandyrý úderisin Ult­­­tyq bank nemese Úkimettiń qaýlysymen jedeldete almaımyz. ShOB belsendiligi, ulttyq ınvestorlardyń ishki naryq­pen ıntegrasııasy dollarsyzdan­dy­rýdy jyldamdatyp, teńge­niń básin arttyrady.

Damýshy ekonomıka úshin shetel valıýta­syndaǵy depozıtter úlesiniń 50%-ǵa jetýi «synı qarsylyq deńgeıi» retinde qa­byl­­danady. Al biz­de ol deńgeıden áldeqaıda tó­men. Sarapshynyń aıtýyn­sha, ınflıasııanyń qazirgi deń­geıi, qolaıly eksporttyq baǵa, árip­tes elderge qatysty jaǵdaı eldegi dollarsyzdandyrý úde­risin jedeldetýge múmkindik be­redi. Ulttyq banktiń birqatar stra­tegııalyq mańyzdy baǵytty biriktirýi – qarjy segmenti­niń turaqtylyǵyn arttyrýǵa, ın­flıa­­­sııany qol­daýǵa, valıýta jáne aqsha naryǵyndaǵy qu­byl­­­ma­lylyqty tómen­detýge basym­dyq berip otyr.

«Kúni keshege deıingi jaǵdaı shetel valıýta­syndaǵy depozıtterge qarajatty ornalas­tyrý­dyń tartymdylyǵyn tómende­tip keldi. Biraq jaǵdaı ózgerdi. Bizge dollarsyzdan­dyrý týraly biraz ýaqytqa deıin umyta turý ­kerek. Keıingi jyldary birneshe banktiń naryq­tan kútpegen jerden ketýine baılanysty senim depozıtine selkeý tústi. Bul jaǵ­daıda shaǵyn depozıtterdiń salymshylary jınaqtaryn qol­ma-qol shetel valıýtasy túrinde saqtaýdy jón kórýi, iri salym ıeleri Batys bankterine aýdara bastaýy múmkin. Bul jaǵdaı teńgeniń jaǵdaıyn álsiretip ji­beretini anyq. Rýbl men teń­geniń qatar qunsyzdanýy teńge de­po­zıtiniń tıimdiligine keri áser etip jatyr. Ulttyq va­lıý­tanyń tólem jáne jınaq quraly retinde tanymal bolýy, eń aldymen, onyń turaqtyly­ǵyna baılanysty. Sonymen qatar Qazaqstandy qamtıtyn shaǵyn naryq ekonomıkany dollarsyzdandyrý múmkindikterin shektep otyr», deıdi M. Spanov.

Keıingi eki jylda dollardy sanksııamen qarýlandyryp, sanksııa quraly retinde paıdalaný dollardyń jahandyq rezervtik valıýta retindegi pozısııasyna nuqsan keltiredi dep úmittený de, alańdaýshylyq ta kóbirek baıqaldy. Biraq olaı bolmady. Álemde ázirge dollarǵa báseke bolatyn valıýtanyń tóbesi kóringen joq. Dollardan bas tartý týraly pikirdi Qytaı, Reseı, Latyn Amerıkasy elderinen tarap jatqan aqparat kózderinen jıi baıqaımyz. Bul másele – BRIKS-tiń basty maqsattarynyń biri.

Keıingi jyldary álemdik saý­dadaǵy dol­lar­lyq opera­sııa­lardyń úlesi ózgerissiz qal­dy (shamamen 80%). Iýan úlesi az ǵana ósti. Qytaımen saýda blogine kiretin elder ıýanmen ózara saýda úlesin 4%-dan 8%-ǵa de­ıin ulǵaıtty. Keıingi on­jyldyqta Qytaı dollardaǵy halyq­ara­lyq tó­lemderdiń úlesin 80%-dan 50%-ǵa deıin qys­qart­ty, al ıýanmen – nólden 50%-ǵa deıin ósti. 2000 jyldan beri shamamen ­12 trıl­­lıon dollardy quraıtyn ha­lyqaralyq valıýtalyq re­zerv­terdegi dollardyń úlesi ­72%-dan 59%-ǵa deıin tómendedi. Dás­túrli emes valıýtadaǵy rezerv­­ter­diń jalpy úlesi 2%-dan 11%-ǵa ­deıin ósti.

Keıingi eki onjyldyqta she­teldik ınvestorlar qolyndaǵy dol­larlyq baǵaly qaǵaz­dardyń kólemi alty ese – 5,5 dollardan 33,4 trıl­lıon dollarǵa de­ıin ósken. Dúnıe júziniń paı­lyq qorlary, saqtandyrý kompa­­nııa­lary men zeınetaqy qor­lary óz qorjyn­da­ryn­daǵy dol­larlyq baǵaly qaǵazdardyń úle­­sin ­7,7 paıyzdyq tarmaqqa art­tyrdy. Olar­dyń ­sura­nysy, ási­rese amerıkalyq emes kompa­nııalar shyǵarǵan dollarlyq oblı­gasııa­larǵa joǵary. Mun­daı oblıgasııalar­dyń barlyq dol­larlyq oblıgasııa ara­syn­­daǵy úlesi 8,5%-dan 17%-ǵa deıin ósti. Sheteldik ­ınvestorlar ózderiniń dollarlyq aktıvteri­niń úshten eki bóligin oblıgasııalarda jáne úsh­ten birin aksııalarda ustaıdy. Birer aıdan beri portfelderindegi dollarlyq baǵaly qaǵaz­dardyń úlesin arttyryp jatyr.

Qazir álemdik sarapshylar dol­larsyz­dan­dyrýdyń táýekeli týraly jıirek aıta bas­tady. Olardyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaıda jahandyq saýda men ınvestısııa bloktarǵa ydyrap, proteksıonızm kúsheıedi. AQSh bıýdjetiniń tapshylyǵy artyp, federaldyq rezervtik júıeniń táýelsizdigine kúmán týady. Mun­daıda sanksııalar saıasattyń ǵana emes, ekonomıkanyń da qo­lyndaǵy qolshoqparǵa aınalyp ketýi ábden múmkin. Al saıasattanýshylar mundaı baǵyt beleń alsa, dollar qunsyzdanady, munyń sońy onyń jahandyq ústemdigin joǵaltý úderisin jyldamdatady dep boljaıdy.

Qarjyger Ilııas Isaevtyń aıtýynsha, eldiń qarjy naryǵy olıgarhııalyq qysymnan endi tazaryp kele jatyr.

«Úkimettiń ekinshi deńgeıli bankterden qaryzdy qaıtarý tá­si­lin teńgeniń tynysyn ashýǵa baǵyttalǵan qadam dep qabyldaý kerek. Biraq bizdiń elde iri kapıtal ıeleri qar­jysyn Batys bankterinde saqtaıdy. Nesıe alý úshin Batys bankterine júgine­di. Al orta bıznestiń depozıt­tegi teńgeleı salymy mardymsyz. Olıgarhtardyń sheteldik ak­tıv­terin qaıtarýynyń nátıje­sin el áli sezgen joq. Biz bul jumysty elden qarjy shyǵarýdy shekteýmen qatar júrgizýimiz kerek. Mundaı tájirıbe damyǵan elderdiń bárinde bar», deıdi.

Sarapshylar arasynda dol­larǵa shamadan tys táýel­dilik valıýta naryǵyndaǵy turaq­­syz­dyqtyń negizgi faktory retinde qaras­tyrylady degen pikir kóp aıtylady. Mun­daı pikirdi UB da qup kóredi. Biraq sońǵy kezde táýelsiz sarapshylar bul baǵyttyń deval­vasııaǵa balama bola alatyn sıpatyna kóbirek nazar aýdara bastady.

Sarapshy Rasýl Rysmam­be­tovtiń aıtýynsha, dollarsyz­dan­dyrý qalypty júrip jatyr. Al dúrbeleń teńgeniń rýblmen valıýtalyq parıtetinen ajyraı bastaǵanyna baılanysty.

«Teńge sııaqty jumsaq valıýta bolǵandyqtan, onyń baǵasyndaǵy bolmashy ózgeristiń ózi dollar satyp alýǵa májbúrleıdi. Bul – keıingi onjyldyqta qalyptasyp qalǵan qubylys. Kez kelgen el úshin, tipti damyǵan elder úshin de senim máselesi – ǵalamdyq má­sele. Ulttyq valıýtaǵa degen senim ekonomıkalyq jáne saıası júıege degen senimniń baro­metri. Sol arqyly aqsha-nesıe saıasaty men ekonomıkalyq ahýal qalyptasady. Men dollarsyzdandyrý baǵy­tynyń tek popýlıstik sıpatyna ǵana nazar aýdaramyn. Dál qazir dollarsyzdandyrýdy bastap ketý – strategııalyq qatelik, álemdik qarjy naryǵynan oqshaýlanyp qalǵan Reseı rýbline qoldan jem berý», deıdi sarapshy.

ALMATY