Eldegi úlken kómir kenishiniń biri sanalatyn «Shubarkól kómir» kompanııasy bir jylda 14 mln tonnaǵa deıin kómir óndiredi. Onyń negizgi bóligi halyqtyń tutynýyna jumsalyp, qalǵany eksportqa shyǵarylady. Kásiporynda úgilgen kómirden gýmat natrıı jasalady. Ol kómirdiń betinde turady. Gýmındi tyńaıtqysh – mıllıondaǵan jyldan beri jaýyn men qarǵa jýylyp, tynymsyz soqqan jelge keptirilip, kúnge ábden qaqtalǵan, ári ashyq aýada súzgiden ótip baryp paıda bolǵan taza tabıǵı ónim.
«Bul natrıı gýmatyn organıkalyq tyńaıtqysh dep úlken senimmen aıtýǵa bolady. О́ıtkeni ǵalymdar túpkilikti zerttep, tolyq zerdelegennen keıin gýmattaǵy keıbir az úderisterdi ǵana jetildirdi. Sodan keıin organıkalyq ónim degen baılamǵa keldi», dedi áńgime barysynda kompanııanyń bas dırektory Sergeı Kım.
Onyń quramynda 91% gýmındi qyshqyl bar. Qarapaıym tilmen aıtqanda, jerdiń qara shirik topyraǵy. Ol jerdiń ústińgi betiniń qunarly qabaty bolyp qalyptasqan. Ǵalymdar úgilgen kómirden qajetti tyńaıtqyshty ajyratyp alyp, oǵan natrıı gıdrooksıdin qosady. Sol arqyly arnaıy tehnologııamen gýmat natrıı jasap shyǵarady.
Búginde elimiz bul tyńaıtqyshty Reseıden de ımporttap otyr. Onyń quramyndaǵy gýmındi qyshqyldar 30%-ǵa ázer jetedi eken. Osyǵan qarap Shubarkólde óndirilip jatqan tyńaıtqyshtyń qýatyn anyq ańǵara alamyz.
«Bul – eshqandaı hımııa emes, taza organıkalyq tyńaıtqysh. Sondyqtan ony barlyq ósimdikke paıdalanýǵa bolady. Bıdaı, arpa, tary, qyzanaq, qııar, gúl, bir sózben aıtqanda, adam ósiretin ósimdiktiń bárine qoldanyp, sapasyn jaqsartyp, ónimin arttyrýǵa qoldanǵan lázim», dedi kompanııanyń Ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar boıynsha menedjeri Elena Martynova.
«Tyńaıtqysh ónimi jańa noý-haýǵa jatpaıdy. Mundaı tyńaıtqyshtar keńes zamany kezinde de kóp shyǵarylyp, keń taralǵan. Sondyqtan gýmat natrııdi burynǵy aýyl sharýashylyǵy mamandary men ǵalymdarynyń bári derlik jaqsy biledi», deıdi «ERG Sales Kazakhstan» JShS qyzmetterdi satyp alý-satý boıynsha sarapshysy Rústem Jumabaıuly.
Onyń aıtýynsha, kómir sapasy joǵary bolǵandyqtan, otandyq tyńaıtqyshta gýmın qyshqylynyń úlesi kóp. Sol sebepti Shubarkól kómirinen tyńaıtqysh óndirýge birqatar eldiń sala mamandary qyzyǵyp júr eken. Investısııa salýǵa da daıyn. Qytaılyq kásiporyndardan salmaqty usynys ta túsken. Olar gýmın tyńaıtqyshynyń shıkizatyn alyp, ózderinde óndirgisi keledi.
«Biraq kompanııa basshylyǵy úgilgen kómir shıkizatyn satýdan bas tartty. Egiske tapshy tyńaıtqyshty ózimiz óndirip, ıgiligin óz elimizge jaratýǵa bel býdy. Qazirgi nátıjemiz jaqsy. Shıkizatty tolyq ıgerip, ónim óndirýshi elge aınalyp kele jatyrmyz», deıdi sarapshy.
Byltyr osy tyńaıtqyshtan az mólsherde alyp, egiske paıdalanǵan otandyq fermerler bıyl áldeqaıda kóp gýmatqa tapsyrys bergen. Ásirese Túrkistan oblysyndaǵy jylyjaı kóp shoǵyrlanǵan Saryaǵash aýdanynyń dıqandary organıkalyq mıneraldy tyńaıtqyshtyń sapasy men qýaty keremet ekenine kóz jetkizgen.
«Kóktemde kásiporynǵa kelgen saryaǵashtyq dıqandar bárin baqylap, gýmattyń tolyq tabıǵı ekenin tanydy. Nátıjesinde, byltyr 20 lıtr ǵana alǵan dıqandar, bıyl 1 000 lıtrge tapsyrys berdi», dedi R.Jumabaıuly.
Sarapshy bizge kórsetken kishkene ári tapaltaq qutyda 100 mıllılıtr natrıı gýmaty bar. Ony sýǵa aralastyryp beredi. Mysaly, 100 mıllılıtr gýmındi 1 tonna sýǵa qosýǵa bolady.
«Otandyq tyńaıtqysh ósimdiktiń ónýin tezdetýmen qatar ósimdikti yqtımal keseldiń kóbinen saýyqtyratyn qasıetke de ıe. Eldegi dıqandardy osy qunarly tyńaıtqyshpen tolyq derlik qamtamasyz ete alatyn jaǵdaıǵa jetken soń, bul ónimdi shetelderge eksportqa shyǵaramyz degen jospar bar», dedi R.Jumabaıuly.