Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev týrızmdi damytý jónindegi ótkizilgen keńeste ekologııa máselesine arnaıy toqtaldy. Týrızm salasyn damytýdyń túıindi jaılary saralanyp, salaǵa serpilis beretin tustaryn qolmen qoıǵandaı aıtyp berdi.
Úzilip túsken monshaqtaı kógildir kólder men qoldyń salasyndaı aq qaıyńdar, máńgi jasyl qaraǵaılar kómkergen sulý da syrbaz ólkeniń múmkindigi mol. Tek qolda bardy uqsata almaý osy baǵyttyń órisin taryltyp tur. Bul týraly Memleket basshysy óte oryndy aıtty. Endi tabysty sala toqyramasa da, toryǵyp turý sebebi nede ekenin aqyl tarazysyna tartyp, bezbendep kórelik.
Prezıdent týrıstik aımaqtyń damýyn tezdetip, ınfraqurylym jobalaryn jedeldete júzege asyrýdy tapsyrdy. Týrıstik salanyń el ekonomıkasyna qosar úlesin molaıtý úshin eń aldymen damý satylaryn túbegeıli ózgertý kerektigi de aıtylyp, mol mindet júgi artyldy. Basym baǵyttardyń biri sanatyndaǵy sala keıingi tórt jylda birshama toqyraǵan. Sebebin taldalyq. Shyntýaıtynda, Býrabaı baýraıyna taban iliktirip, kúmis kóline shomylyp, saf aýasyn jutqysy keletinder sany az emes. Kelip te jatyr. Tek statıstıkalyq esep qanshalyqty shyndyqqa janasymdy. Kúmán týdyratyn tustary da bar. Kýrortty ólkedegi qonaqúıler men shıpajaılarda qonǵan jáne tamaqtanǵan meımandar ǵana esepke alynady eken. Al bul kórsetkishke Býrabaı kentindegi ýaqytsha úıleri men páterlerin jalǵa beretinderdi qossańyz, kelimdi-ketimdi kisiniń qanshalyqty ekeni belgili bolar edi. Bul jaı jalǵyz Býrabaıǵa ǵana qatysty emes, Imantaý men Shalqardyń baýraıyndaǵy kórkem de qonaqjaı ólkege kelýshilerdiń úles salmaǵy shynaıy kórinis tappaı keledi. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin sál ǵana taratyp aıta ketelik. Máselen, Shalqardyń jaǵalaýynda jadyraǵan jaz aılarynda ıne shanshar oryn bolmaıdy. Kól jaǵalaýy ǵana emes, orman-toǵaıdyń ishinde de. О́z elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen adamdarmen birge irgedegi Reseıden údere kelip, úımelep jatatyndar jyrtylyp aıyrylady. Olarǵa qonaqúıdiń de, shıpajaıdyń da qajeti joq. Shatyryn tigip, aq aıdynǵa shomylyp, orman ishindegi jemis-jıdegin terip, bal tatyǵan balyǵyn aýlap, qutty bir atalarynan qalǵan aq jaılaýda emin-erkin kósilgen adamǵa uqsap aýnap-qýnap keteri bar. Kelsin-aq, biraq tabıǵattyń tamasha múıisinde aptalap, aılap demalǵan týrıstiń qaıtarymy qanshalyqty. Ári olardyń artynda taý-teńiz qoqys qalatyny sózsiz. Mine, osy másele salaǵa serpin beremin deýshilerdi myqtap oılandyrsa kerek.
Býrabaı kenti turǵyndarynyń 90 paıyzy úı-jaılaryn jalǵa beredi eken. Bári birdeı esepke enip, salyq tólep otyrǵan joq. Mamandardyń esepteýine qaraǵanda, árbir úshinshi týrıst osyndaı zańsyz qyzmetti paıdalanady. Árıne, jergilikti ákimdik ókiletti organdarmen birge týrıstik salanyń osy túıtkildi túıinin tarqatýǵa tyrysyp jatyr. Degenmen túpkilikti nátıjege qol jete qoıǵan joq.
Endigi bir jaıt – ınvestısııa tartý. Osy jyldyń alǵashqy bes aıynda negizgi kapıtalǵa quıylǵan ınvestısııa kólemi 2 mlrd teńge tóńireginde. Bul kórsetkish ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 6 ese az. Máselen, 2023 jyldyń qańtar-mamyr aılary aralyǵynda 12,6 mlrd teńge ınvestısııa tartylǵan. Bıyl ınvestısııalyq jobalar arqyly jalpy quny 8 mlrd teńge bolatyn 17 nysan salynady dep mejelenip otyr. Úıdegi oıdy bazardaǵy naryqtyń buzyp ketýi op-ońaı. Investorlardyń kóńilin alańdatatyn jaı – bos jer telimderiniń tolyq kartasynyń jasalmaýy. Keıbir jer telimderi qaltaly ınvestorlardy qyzyqtyrmaıdy. Kólden tym alys, ormannan da ada. Mundaı jerlerge qonaqúı nemese shıpajaı salǵanymen, kelýshilerdiń az bolýy da ábden múmkin. Qaltaly ınvestor Aınakól men Shortandy kólderiniń jaǵalaýyna umtylýy bek múmkin. Tyǵyryqtan shyǵar jalǵyz jol – bos jer telimderin naqty belgilep, aýksıon arqyly satý.
Endigi bir másele – alys-jaqyn shetelderden, óz elimizdiń ózge aımaqtarynan keletin týrısterdiń qatynaýy, kýrortty aımaqtyń ishindegi joldar. Týrıstik aımaqty damytý maqsatynda Býrabaı, Aqbýra, Jókeı men Qatarkól tóńiregindegi tasjoldar jóndelýi kerek. Beıtanys ólkege kelgen meıman jol izdep qınalmaýy úshin kýrortty óńirdiń sıfrlyq kartasy jasalyp, qyzmet kórsetetin nysandar qolmen qoıǵandaı menmundalap turǵany jón. Oblystyq týrızm basqarmasynyń málimetine qaraǵanda, keıingi bes jylda Býrabaı men Zerendi tóńiregindegi 200 shaqyrym jol jóndeýden ótkizilip, qaıtadan jańǵyrtylǵan. Osy jyly oblystyq bıýdjetten 6 mlrd teńgeden asa qarjy bólinip, alty joba júzege asyrylmaq. Asylynda, týrıster avtomobıl joldarymen birge temirjol jáne áýe arqyly qatynaǵandy da qolaıly kóredi. 2018 jyldan bastap temirjol tıimdi jumys isteı bastady. Býrabaı kýrortyna 14 baǵyt uıymdastyryldy. 2023 jyly osy joldyń boıyna 2,8 mıllıon adam kelip ketken eken. Bıyl Astanadan Shýchınsk qalasyna deıin jedel elektr poıyz júrgizilip jatyr.
Maýsym aıynyń ortasynan bastap jolǵa shyqqan elektr poıyz aptasyna bes ret qatynaıdy. Bılet quny da asa qymbat emes, 2,5 myń teńge tóńireginde. Bul arada aıta ketetin taǵy bir jaıt – Shýchınsk qalasyndaǵy temirjol beketin jańǵyrtý. Qalanyń kelbeti, kýrortty aımaqtyń jaı-kúıi qala qaqpasy sanatyndaǵy beketten bastalyp, kózge uryp turmaı ma? Ári temirjol beketine túsken jolaýshy Býrabaı baýraıyna jol azabyn tartpaı jetýi kerek. Al áýe tasymaly 2018 jyly Kókshetaý qalasyndaǵy áýejaıdy kúrdeli jóndeýden ótkizgennen keıin qanat jaıa bastady. Sóz arasynda Kókshetaý áýejaıynyń bir mezgilde 8 ushaqty qabyldaı alatyn múmkindigin aıta ketýimiz kerek. Qazirgi kúni Almaty, Shymkent, Aqtaý baǵytynda jolaýshylar tasymaldap jatyr.
Kez kelgen kýrortty aımaqtyń kókjıegin keńeıtý úshin aldymen ınjenerlik ınfraqurylym zaman talabyna saı bolýy shart. Oblystyq týrızm basqarmasynyń málimetine qaraǵanda, Býrabaı kýrortty aımaǵynyń ınjenerlik ınfraqurylymyn damytý úshin bıyl jalpy quny 1,1 mlrd teńge bolatyn 3 joba júzege asyrylmaq. Kýrortty aımaqty damytýdyń josparyna sáıkes 2012 jyldan beri 30 mlrd teńge qarajat bólingenimen, ınjenerlik, kólik jáne ózge de ınfraqurylym muqııat damytýdy qajet etedi.
Býrabaı baýraıyndaǵy salmaqty sál seıiltý úshin bar múmkindikti tolaıym paıdalanǵan jón. Aıtalyq, Qatarkól men Jókeıdiń tóńiregindegi tylsym tabıǵattyń aıasyndaǵy múmkindiktiń máıegin meılinshe kóbirek paıdalanyp, tabys tabýǵa bolar edi. Alǵa basqan qadamdy keri ketirip turǵan bir másele – taǵy da qaltaly ınvestorlardy qyzyqtyratyn jer telimderiniń joqtyǵy nemese esepke alynbaı jatqany.
Endigi bir másele ári negizgisi – esepti jaı tabys tabamyz dep tól tabıǵattyń tósin aıtaqyrǵa aınaldyrmaý. Bıyl kórikti ólkege 1,3 mıllıon týrıst keledi dep kútilip otyr. Munshama adam leginen keıin kórkem ólkeniń kelbetine kireýke túsirmeı, taza kúıinde ustaý qıyn ekeni de túsinikti. Mańyzdy máseleni sheshý úshin jergilikti bıýdjetten 18,3 mln teńge qarajat bólingen. Onyń 8,3 mln teńgesi sanıtarlyq tazalyqqa, 10 mln teńgesi kógaldandyrý men abattandyrýǵa baǵyttalady.Jyldyń alǵashqy aıynda «Býrabaı» memlekettik ulttyq tabıǵı parki aýmaǵynan 152 tonna qoqys shyǵarylǵan. Park qyzmetkerleriniń aıtýyna qaraǵanda, qoqys salatyn 300-den asa jáshik ornatylǵan. Olar jaı kúnderi kúnine úsh ret, al demalys jáne merekelik kúnderi bes ret tazartylady. О́ńirdiń óńin jaqsartý úshin bul jumysqa tabıǵat janashyrlary, jastar tartylyp otyr. Park dırektory Sergeı Bykovtyń aıtýyna qaraǵanda, demalýshylardyń barlyǵy birdeı tabıǵatqa janashyrlyq kórsete bermeıdi.
«Meımandarǵa yńǵaıly bolý úshin kólderdiń jaǵalaýlarynan arnaıy demalys oryndaryn jabdyqtap qoıdyq. Áıtse de, keı kúnderi qoqystan aıaq alyp júre almaısyń. Tipti 20–30 metr jerdegi arnaıy jabdyqtalǵan qoqys jáshikterine tamaq qaldyqtaryn aparyp tastaýǵa erinetinder de bar», deıdi S.Bykov.
Park qyzmetkerleri demalýshylarmen tilderi jetkenshe sóılesip, bul keler urpaqqa qaldyrar mura ekenin aıtyp, jumys júrgizip jatyr. Býrabaı baýraıyndaǵy júzjyldyq qaraǵaılardyń butaǵyna polıetılen paketterin ilip ketetinder qanshama. Osyndaı oılanbaı istegen áreket aıaq basqan saıyn kezdesedi.
Kýrortty ólkeniń kókjıegin keńeıtýge keseli tıip turǵan negizgi jaıttar osylar. Jaǵdaıdy jaqsartýǵa septigi tıetin qanshama joba bar. Sol oıǵa alǵan oryndy sharýa sátimen sabaqtalsa, peıish ólkeniń peshenesine jazylǵan yryzdyq molaıa túseri sózsiz.
Býrabaı aýdany,Aqmola oblysy