Elimizdiń memlekettik táýelsizdigi qazaq ádebıetiniń barlyq janrynda basty taqyrypqa aınaldy, ásirese poezııa men pýblısıstıkada tereń tebirenispen paıymdaldy. Qazaqstan táýelsiz memleket, táýelsiz el bolyp jarııalanǵan jyldy, táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńin aqyndar men kósemsóz sheberleri qatarynda gúldeı jaınap, kúndeı balqyp tolǵaǵandary da, oı baǵyp oılanǵandary da boldy.
Qazaqtyń qazirgi tańdaǵy kórnekti aqyny, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń, M.Maqataev atyndaǵy, J.Nájimedenov atyndaǵy ádebı syılyqtardyń laýreaty Baýyrjan Jaqyp «Bilte shamnyń jaryǵy» kitabyndaǵy «1991» atty óleńinde eliniń táýelsiz memleket qurǵan jylyn tebirenip jyrlady:
«Myń toǵyz júz toqsan bir –Babama bolǵan arman jyl,Basyma baqyt qonǵan jyl,Qazaqtyń kókte juldyzyJarqyrap turyp janǵan jyl».
Táýeldiliktiń, bodandyqtyń, bógdege kiriptarlyqtyń el men jerdiń qabyrǵasyn qaıystyrǵan, oqqa baılaǵan, otqa salǵan, ashtyq pen joqtyqqa qamaǵan qııametinen aman shyǵyp, táýelsizdik tańynyń shapaǵynan shapaǵat kórgen aqyndyq tanymnyń shattyǵy kóldeı shalqıdy.
Ol aqynnyń «Aıdyndaǵy aspan» (Almaty: Atamura, 1996), «Ýaqyt urshyǵy. О́leńder, balladalar, poemalar» (Almaty: Jazýshy, 2004) kitaptarynda da, olardan beride jaryq kórgen «Abaıdyń Qasqabulaǵy» (Almaty: Jazýshy, 2012), «Shyǵarmalar. Elikkórgen: óleńder, balladalar, poemalar» (Astana: Folıant, 2013), «Meniń dalam. О́leńder, balladalar, poemalar» (Almaty: Atamura, 2014) jınaqtarynda da jaryq shashyp turady.
Aqynnyń jańa kitabyna da táýelsizdik jyldary jazǵan shyǵarmalarynyń tańdamalylary engen. Aqyn óleńderiniń týýyna negiz bolǵan, aqynnyń kóńilin terbetip, kóńilin tolqytqan shyndyq qubylystar alýan túrli. О́mirdiń alýan túrli shyndyq qubylysyn qabyldaýdan týǵan óleńderdiń ózegi táýelsizdik týraly oıdyń nurymen shyraılanady.
О́tken zamandardyń qıly kezeńderinde qazaqtyń dalasynyń da, balasynyń da basynan ótken qııametter az bolmaǵan. Aqynnyń poetıkalyq oılaýynyń tarıhı keńistiginde táýelsizdik nury sol qıly kezeńderdiń qııametterin de sharpyp ótedi.
Qasqabulaq – qazaqtyń uly aqyny Abaıdyń jáne Baýyrjan Jaqyptyń jaryq dúnıege kelgen jeri. Abaı ómirden kórgenderi men sezgenderinen, bilgenderinen alǵan áseri negizinde túıgen oılarynyń júıesinde: «Men ishpegen ý bar ma?», «Ishim – ólgen, syrtym – saý», deıdi. Eliniń, óziniń basyndaǵy kúıdi, adam men zaman jaıyn uly aqyn osyndaı sarynda ańǵartady. Baýyrjan Jaqyp «Abaıdyń Qasqabulaǵy» óleńinde uly Abaıdyń basyndaǵy, Abaıdyń «qalyń eli qazaǵynyń» basyndaǵy qıly zamandardyń syzynan qalǵan kúıdiń sarynyn táýelsizdik tańynyń araıymen ajarlaıdy.
«Abaıdyń Qasqabulaǵy, Qyryq órim taspa bulaǵy, Aspannyń aspa bulaǵy, Otyz jyl oıran salsa da, Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, Móldirep jatyr sýy áli, Abaıdyń Qasqabulaǵy!»
Otyz jyl oıran salsa da, qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, sýy móldirep jatqan Abaıdyń Qasqabulaǵy – aqyndyq alyp qýattan týǵan tamasha sýret. Onyń máni tereń, maǵynasy baı. Otyz jyl oıran salsa da, qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, sýy móldirep jatqan Abaıdyń Qasqabulaǵy – Abaıdyń óziniń, Abaıdyń qalyń eliniń rýhy. Abaıdyń Qasqabulaǵynyń osy sýretinde Abaıdyń, Abaıdyń eli men jeriniń, qazaq dalasy men qazaq balasynyń tarıhı shyndyǵy beınelengen. Ǵaıyptan bir Ǵaıyp-Eren kelip kóz salsa, ol Abaıdyń sýy móldiregen Qasqabulaǵynyń omyrtqasynan otyz jyl oırannan qalǵan otyz jarany, qabyrǵasynan qyryq jyl qyrǵynnan qalǵan qyryq jarany kórer edi, Abaıdyń júregindegi qyryq jamaýdyń da syryn sezer edi. Ǵaıyp-Erenniń kóreri men sezerin aqyn Baýyrjan Jaqyp «Abaıdyń Qasqabulaǵynda» tamasha kórkemdikpen, tereń poetıkalyq tebirenispen sýrettedi.
«Bilte shamnyń jaryǵy» kitabynda Baýyrjan Jaqyp Táýelsiz Qazaqstannyń Kók Týyn kókte jelbiretip, atameken, týǵan jer, ósken orta, Otan mereıi týraly otty oılaryn, sazdy syrlaryn tarıhı sana men búgingi Táýelsizdik tolqyndarynyń toǵysyp týlaǵan aǵystary arnasynda tolǵaıdy. «Qazaqstanym» óleńinde:
«Qazaqstanym,Táýelsiz Qazaqstanym!Aq qanat tańnyń kórdim men ǵajap ushqanyn.Kórdim men seniń móp-móldir aıdyndaryńdy,Alataý, Altaı, Qarataý – aıbyndaryńdy.Ulytaýyńdy kórdim men,Shyńǵystaýyńdy,Abaıdyń jyry oqylǵan myń qystaýyńdy.Gúldendi qazir keń dalam ıesi bolmaǵan,Jambyldyń qyzyl jolbaryskıesi qoldaǵan.Mahambet sózi laýlaǵanQaraoıdy kórdim,Maǵjan bop ózi qaýlaǵan dara oıdy kórdim...»
Aqyn jyryndaǵy el men jer jaıynyń eki túrli jaı-kúıi bar. Biri – Táýelsizdikke deıingi jaı-kúı. Ekinshisi – Táýelsizdik kezindegi kúı. «Mahambet sózi laýlaǵan Qaraoıdy kórdim» degen eki joldyń árqaısysynda surapyl tarıh bar. Mahambettiń laýlaǵan ár sózinde Táýelsizdik úshin kúreste qıylǵan jannyń qany men teri qalǵan. «Qaraoı» tarıhynyń salmaǵy da zil-batpan. Táýelsizdik tańynyń aq qanat ajarynda osyndaı da kúıdiń lebi bar. Eki kúı aqynnyń poetıkalyq áleminiń bıiginde úrker men aıdaı toǵysady. Úrker men aıdaı toǵysqan kúılerdiń sazynan dramalyq ahýal seziledi. Onda ótkennen qalǵan syz ben búgingi kúnnen tógilgen nur birtutas qubylysqa aınalǵan. Nur men syzdyń toǵysýynda shattyq kúıi shalqıdy. Táýelsizdiktiń shattyq kúıiniń sazyn ózegin órt shalǵan ótkenniń shyrylymen úndes órý – aqynnyń shyǵarmashylyq tulǵasyna tán daralyqtyń belgisi. Aqynnyń shyǵarmashylyq tulǵasyna tán daralyq onyń kórkemdik oılaýyna, aqyndyq tanymyna, shyǵarmashylyq ómirine, azamattyq muratyna tán erekshelikter negizinde tanylady.
«Tumar» atty bir óleńinde aqyn:
«Men – rýhpyn!», deıdi. «Men – rýhpyn! Jaralǵanmyn janǵan Kúnnen, Jalynnan, Gýn de bolyp sapar shektim saǵymnan. Kók túriktiń máńgi tiri rýhymyn, Kóktegi aıǵa Kók bóri bop tabynǵan.Táńirquty Móde bolyp qut tasyp, Balamer bop kezdim jerdi nyq basyp. Edil bolyp ýysymda ustadym, Shyǵys penen Batysyńnyń tutqasyn.
Bumyn, Bilge, Estemı bop órledim,Tonykók pen Kúltegin bop erledim. О́sıetimdi tasqa qashap qaldyryp, Sózben jýdym urpaǵymnyń jórgegin».
Aqynnyń aıtqan syrynda birde-bir artyq lep joq. Ras. Shyn. Aqyn: «Men – rýhpyn!» deı otyryp, ata-babalar rýhynyń ulylyǵyn ardaqtaıdy. Aqynnyń «Tumar» óleńi – ilki zamandarda jasap, eliniń erkindigin, eren azamattarynyń erligi men kóregendigin, adaldyǵy men adamdyǵyn ardaqtaǵan, memleket táýelsizdigin qany men terin tógip qorǵaǵan, keıingi urpaqqa amanat etken tarıhı tulǵalardyń rýhyna sheksiz qurmet kórsetýdiń poetıkalyq úlgisi. Aqyn óleńin órshil pafospen aıaqtaıdy:
«Rýhpyn – men! Rýhymyn men saqtardyń, Júregimdi alaý etip jaqqanmyn. Qypshaq bolyp qylysh alyp qolyma, Qarsy kelgen jaýdyń basyn shapqanmyn. Dúbirimen dúnıeni oıattym, Dúsirlegen tuıaǵymen attardyń. Keńdik, О́rlik, Erlik – osy úsheýin Úshburyshty tumar etip taqqanmyn».
Ne degen qasıetti halyq edik. Aqyn óleńi óziniń oqyrmandaryn osyndaı oıǵa qaldyrady. О́leńniń «Tumar» dep atalýynyń mánisi de osy tusta anyqtalady. Keńdik, О́rlik, Erlik.
Osy úshburysh – kók túrktiń, ilgeride ótken ata-babalarymyzdyń rýhynyń tumary. Aqyn rýhynyń, ata-babalar rýhynyń, halyq rýhynyń máni – osy tumarda. Aqynnyń óziniń taqqany da, halqynan tapqany da, eline usynǵany da osy tumar. Aqynnyń óleńiniń poetıkalyq qundylyǵy – ondaǵy rýhtyń Keńdiginde, О́rligi men Erliginde.
Baýyrjan Jaqyptyń Táýelsizdik jyldaryndaǵy shyǵarmashylyǵynyń máni týǵan jer men týǵan elge, atajurtqa degen qurmet pen súıispenshilikte, maqtanyshta.
«Baıtaq elim – sen meniń maqtanyshym, Ár sózimnen basyńa baq darysyn. Qaryzdarmyn men saǵan qasıettim, Araılanyp ár tańyń atqany úshin.
Men – bir seniń jaıqalǵan japyraǵyń, Shabytymdy jel shaıqap shaqyramyn. Bar baılyǵym – bir jutym aýań menen Bir túp jýsan, bir ýys topyraǵyń», dep bastaıdy aqyn «Baıtaǵym» degen óleńin.
Baıtaq eliniń ár tańynyń araılanyp atqany – avtordyń aqyndyq tanymynda baǵa jetpes asyl qasıet. Baıtaq eliniń ár tańynyń araılanyp atqanynan baǵa jetpes qasıet taýyp, sony ardaq tutyp, soǵan qanaǵat etý – qutty bilik. Mundaı bilik – bolmysy asyl, júrek aınasy tap-taza aqyn úshin ǵana qut. Baýyrjan Jaqyp – Táýelsiz Qazaqstannyń bolmysy asyl, júrek aınasy tap-taza aqyny.
Baıtaq eliniń bir jutym aýasy men bir túp jýsanyn, sodan soń bir ýys topyraǵyn bar baılyǵyna balap, dúnıe jalǵanǵa boı aldyrmaı, aqyndyq ómirdiń ashyq aspanynda juldyz jandyrýǵa talpynǵan, eliniń óser órkenine aıtaryn aspaı-taspaı aıtýǵa, aıtyp úlgerýge umtylǵan aqyn adamzattyń dosy, baýyry bolýǵa laıyqty. Baýyrjan Jaqyp – adamzattyń dosy, baýyry bolýǵa laıyqty azamat-aqyn.
Men osy týyndy týraly «ABAI.TV» arnasyndaǵy «Úrker» baǵdarlamasyna arnaıy qatysyp, oı-pikirimdi bildirgen edim. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy usynǵan Baýyrjan Jaqyptyń «Bilte shamnyń jaryǵy» óleń kitaby Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqqa ábden laıyq dep sanaımyn.
Janǵara Dádebaev,Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ janyndaǵy Abaı ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor