Bir úıir jylqy. Qoladan quıylǵan toǵyz qylquıryq. Mýstang. Ne sýatqa qulaǵan, ne ózendi jaldap keshken beıne. Kóresiz de, tańǵalasyz. Úıirdi bastaǵan – ne qur aıǵyr, ne qutpan aıǵyr. Qaba jal, shoqpar kekil, kúlte quıryq. Qulyndy bıeden bastap, taı, qunan, dónen – bárinen erkindik lebi esedi. Qalaı keremet somdaǵan? Músinshi atseıistiń balasy ma? Uly dala perzenti me? Sirá, sheberlikte shek joq.
Eskertkish AQSh-taǵy Tehas shtatynyń Las-Kolınas aýdany Ýılıams alańynda tur. Sondyqtan bylaıǵy jurt ony «Las-Kolınas mýstangteri» dep ataıdy. Mamandardyń aıtýynsha, dál mundaı aýmaqty alyp jatqan jylqy úıiriniń eskertkishi álemde joq.
Bul týyndynyń avtory – Kenııada 1940 jyly týǵan amerıkalyq skýlptor ári dızaıner Robert Glen (Robert Glen). Áý bastaǵy nobaıy osy azamattyń Naırobıdegi sheberhanasynda 1976 jyly jasalypty. Qalanyń skýlptorǵa ótinishi – Ýılıams alańyndaǵy sýburqaqty eleýli etý eken. Basty nysanǵa jylqy tańdalady. О́ıtkeni ol – jyldamdyq pen erkindiktiń, úılesim men tabıǵılyqtyń rámizi. Sheber birneshe aı atbegiler men jaıylym arasynda bolyp, janýardyń psıhologııasyn, qozǵalysyn zertteıdi. Áýeli 47 nobaı jasalynady. Aıǵyrdan qulynǵa deıingi ár janýardyń jeke beınesi somdalady jáne olar tabıǵı qalpynan sál úlkeıtiledi. Naırobıdegi qyrlaý men syrlaý bitken soń, 1981 jyly kompozısııany qoladan quıý úshin Anglııanyń «Morrıs Zıngor» óndirisine jiberedi. Ne kerek, eskertkish qutty ornyna 1984 jyly 25 qyrkúıekte ǵana qonady. Nege? Sebebi ádemi dúnıeni jarqyratyp kórsetýge lanshaft dızaınerleri ter tógedi (keıin bul dızaınerler toby Amerıkanyń arnaıy syılyǵyn jeńip alady).
Sóıtip, bir úıir jylqy shurqyrap ózenge túskendeı (uzyndyǵy 130 metrlik sý ımıtasııasy jasalǵan) beınelenedi. Sodan bergi 40 jylda bul oryn Tehastyń ǵana emes, búkil Amerıkanyń maqtanyshyna aınaldy.
Biraýyz sóz «mýstang» týraly. Ol latynsha «jabaıy», «ıesiz» degen maǵyna beredi. Ádette resmı tarıh Amerıka qurlyǵyna jylqy HVI ǵasyrda jetkizilip, keıin onyń bir bóligi jabaıylandy delinedi. Biraq keıingi derekter úndisterdiń arǵy atasy Altaıdan jylqy tuqymyn áketkenin dáleldeıdi. Mysaly, osydan birer jyl buryn Tehas ýnıversıtetiniń Maıkl Ýoters bastaǵan arheolog ǵalymdary úndistiń qaına taıpasy ornalasqan rezervasııa mańynan osydan kemi 13 myń jyl burynǵy jylqy men túıe qańqalaryn tapqan.
«Bárin aıt ta, birin aıt» degen, 2002 jyly AQSh-tyń «Dream Works» kompanııasy «Spırıt: dala rýhy» («Spirit: Stallion of the Cimarron») anımasııalyq fılm shyǵardy. Otarshyldardyń quryǵyna túsken tulpar dál qazaq syndy tolǵanyp, buǵaýdy buzyp, aqyry bostandyqqa shyǵady. Bostandyǵy – qulyn kezinen baptaǵan jazıraly dala men jaýjúrek úndistiń myǵym taqymy...
Eń ókinishtisi, orys tiline aýdarylǵan osy mýltfılm áli kúnge qazaqsha sóılemepti. Bul birneshe býynnyń, san myń balanyń armanyn, tarıh týraly tanymyn shiderlegenimizdi kórsetedi. Ynta-nıet bolsa, áli de kesh emes.
Aıtýǵan Dosbı