О́tken joly bir tanysymyz jap-jas inisiniń esirtkige áýes bolǵanyna kúıinip, «qazir jastardyń jaman ádetke shatylmaı tynysh júrgeniniń ózi jarty baqyt eken ǵoı» degenine únsiz bas ızegenimiz bar. Ǵasyr dertine aınalǵan nashaqorlyq oń-solyn tanymaǵan mektep oqýshylaryna da aýyz sala bastaǵaly qashan. Almaty qalasyndaǵy «Psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń» derekterine súıensek, 2024 jylǵy 1 shildede «nashaqorlyq» dıagnozimen dıspanserlik esepte 1 154 adam tirkelgen. Onyń 180-i áıel adam bolsa, 7-eýi kámelet jasyna tolmaǵandar. Al esepte turmaı, esirtkige esi ketip júrgenderdiń sany qanshama?!.
Shyrmaýyna bir alsa ońaılyqpen shyǵarmaıtyn indet talaıdyń basyn shyrǵalańǵa salyp, shańyraǵyn shaıqady. Tajal tuzaǵyna elirip túskender men oınap júrip ot basqan júzdegen jan jyl saıyn dál osy esirtkiniń saldarynan ómirmen qosh aıtysady. San taǵdyrdy talqandaǵan náýbetke azamattardyń kózsiz shyrmalyp jatqanyna kóńil júdeıdi. Eń ókinishtisi, kún ótken saıyn esirtki tektes zattardyń formasy túrlenip keledi. Zańsyz aınalymda olardyń ondaǵan túri bar. Ásirese bul jastar arasynda beleń alyp tur. «Narkostop» jobasynyń ókilderi shaharda jyl basynan beri esirtki zattaryn jarnamalaıtyn 4 185 jarnamalyq boıaýdyń kózin joısa, tıisti qurylymdar jymysqy áreketin jeli arqyly júzege asyryp kelgen 337 ınternet-resýrstyń jolyn kesken.
Almaty qalasy polısııa departamenti esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl basqarmasynyń asa mańyzdy ister jónindegi aǵa jedel ýákili Dáýren Kóbeev aǵymdaǵy jyldyń 6 aıynda qala aýmaǵynda esirtkiniń zańsyz aınalymyna baılanysty 319 quqyq buzýshylyq anyqtalǵanyn málimdedi. Qylmystyq iske tartylǵandardyń deni esirtki zattaryn zańsyz saqtaǵandar jáne ony taratýmen aınalysqandar. Esirtkimen kúres sharalary aıasynda 165 kg marıhýana, 26 gr geroın, 73 kg gashısh, 27 kg sıntetıka jáne 2 kıloǵa jýyq basqa da preparattar joıylǵan.
Psıholog Dına Hasenova esirtkige táýeldilerdiń ortasha jasy tez jasaryp bara jatqanyna nalıdy. Mamannyń qabyldaýyna sıntetıkalyq esirtki men psıhostımýlıatorlardy qoldanǵan 11-12 jastaǵy jetkinshekterden bastap alpysty alqymdaǵan azamattar da júgingen.
– Nashaqorlyq dertine ushyraǵandar resmı statıstıkadan birneshe ese kóp. Olar dıspanserlik tirkeýge tursaq bolashaǵymyzǵa balta shabamyz dep oılaıdy. Sondyqtan óz betinshe emdelýge tyrysady. Degenmen nashaqorlyqty emdeý men ońaltý ońaı másele emes. Jeke ortalyqtarda emdelý quny tym qymbat bolǵandyqtan, árkimniń qaltasy kótere bermeıdi. Onyń ústine balasy esirtkige salynǵan ata-analar mundaı mekemelerge senińkiremeıdi. О́kinishtisi sol, saýyqtyrý mekemesiniń ózinde syrttan sálemdeme jetkizetin jaǵdaılar oryn alǵan tustar bar. Bul taqyrypqa saýatty kózqaraspen qaraıtyn mamandardyń qataryn qalyńdatqan abzal. Árkimniń teris jolǵa túsý oqıǵalary ártúrli. Bireý toıynǵannan, al bireý toryqqannan esirtki dámin tatady. Esirtkimen problemamdy jeńildetem dep oılaıdy, al shyn máninde óziniń ómirine balta shapqanyn tym kesh túsinip, barmaq shaınaıdy. Emdelýdiń eń negizgi alǵysharty adamnyń jeke sana seziminen bastalady. Sanasyna silkinis jasaı almaǵandar, syrtqy faktordyń áserine túsip, álsizdik tanyta beredi. Ondaı emdelýshilermen arnaıy jumys júrgizý qajet, – deıdi D. Hasenova.
Mamandar denesin esirtki derti dendegenderdi dereý emdemese sońy azapty ólimge ákeletinin aıtady. Sıntetıkalyq zattarǵa bir áýes bolǵan jan ýaqyt óte kele odan da kúshtisin paıdalanyp kórgisi keledi. Birte-birte eń qaýipti túrlerine deıin kóteriledi. Esirtkiden ońaltý ortalyǵynda otbasy men bar dúnıesinen aıyrylǵan qanshama adam bar. Olardyń nashaqorlyqqa nálet aıtyp, jylaǵanyn kózimizben kórdik. Aty-jónin atamaýdy ótingen emdelýshi óziniń múshkil halge qalaı túskenin aıtyp berdi.
«Jap-jaqsy jumysym, áıelim men balam da boldy. Bárinen aıyryldym. Satpaǵan zatym qalmady. Týysqandarym da meniń ońalmasymdy bilip, teris aınaldy. Árkimnen aqsha surap, dos pen tanystardy da bezdirdim. Qazir bári úshin shyn ókinemin. Densaýlyǵymnan da aıyryldym, bárine kináli ózim. О́mirimdi qaıta bastaý múmkindigi berilse, bári basqasha bolar edi», deıdi jasy elýge taıaǵan azamat.
О́tken aptada Almatyda nashaqorlyqqa qarsy kúres aılyǵy qorytyndylanyp, jergilikti atqarýshy organdar, quqyq qorǵaý vedomstvosynyń ókilderi, qoǵam belsendileri men eriktiler qatysqan joba aıasynda 3 myń adamdy qamtıtyn 23 is-shara uıymdastyrylǵan. Solardyń biri jasóspirimderdiń ata-analary men Túrksib aýdanynyń ıývenaldy polısııa ınspektorlary úshin «Kepilgerlermen kezdesken jaǵdaıda qaýipsizdik sharalary» taqyrybynda ótken sheberlik sabaǵy. Sondaı-aq qalanyń Medeý, Áýezov, Jetisý aýdandary aýmaǵynda da Almaty qalasy polısııa departamentiniń esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl basqarmasymen birlesip, esirtki quraldaryn taratýmen aınalysatyn saıttardyń syrtqy jarnamasynyń graffıtıin anyqtaýǵa baǵyttalǵan aksııa ótip, oǵan 600 belsendi ún qosqan.
«О́tken jyly júrgizgen saýalnama nátıjesinde, jastardyń 10%-y ómirinde bir ret bolsa da sıntetıkalyq esirtki qabyldaǵany anyqtalǵan edi. Sıntetıkalyq esirtkini paıdalanýshylar áleýmettik toptarǵa bólinbeıdi. Al jalpy bul álemdik deńgeıdegi qaýipti úrdis. Biz esirtki qylmysymen qoǵam bolyp kúresýimiz kerek», deıdi Almaty qalalyq Jastar saıasaty jónindegi basqarma basshysynyń mindetin atqarýshy Ázız Qajdenbek.
2022 jyldan bastap Jastar saıasaty basqarmasy memlekettik áleýmettik tapsyrys (MÁT) sheńberinde «Narkostop» jobasyn iske asyryp keledi. Graffıtıdegi sýretterdi óshirýden bastalǵan joba búginde baǵytyn keńeıtip, sıntetıkaǵa táýeldilikpen kúres máselesine den qoıǵan. Byltyr belsendiler dárihanadaǵy nashaqorlyq máselesin birneshe ret kóterip, birqatar mınıstrlikterge tıisti hattar joldaǵan. Nátıjesinde, Úkimet «Tramadol» preparatyn esirtki zattarynyń tizimine engizgen bolatyn. Joba sheńberinde qalanyń 8 aýdanynda 8 mamandandyrylǵan ortalyq iske qosylǵan. Olardyń mindeti – 14 pen 35 jas aralyǵyndaǵy jastar arasynda nashaqorlyqtyń aldyn alý.
«Joba aıasynda jyl basynan beri 60-tan astam is-shara ótti. 4 185 trafaret pen graffıtıler boıalyp, 3 myńnan astam paraqsha taratyldy, 20 beınerolık daıyndaldy. Qazirgi ýaqytta qoǵamdyq oryndarda beınerolıkterdi iske qosý jumystary júrip jatyr. «Lýdomanııa», «Kıberqaýipsizdikke qarsy kúres», «Áleýmettik qosymshalardy basqarý», «Derbes derekterdi qorǵaý» taqyrybynda eki myń qatysýshyny qamtyǵan onlaın-kýrs ótkizildi», deıdi joba jetekshileri.
2023–2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar sheńberinde, Almaty qalasy máslıhatynyń sheshimine sáıkes esirtkige qarsy profılaktıkalyq is-sharalardy júrgizýge bıyl 19 mln teńge bólingen. Al ótken jyly bul baǵytta 6 mln teńge jumsalypty. Belsendiler jeke ońaltý ortalyqtarynyń barlyǵy birdeı standarttalmaǵanyn, soǵan qaramastan birneshe jeke emdeý mekemesimen kelisimge qol jetkizilgenin aıtady. Qarjylandyrý máselesin Jastar saıasaty jónindegi basqarma qolǵa alǵan. Joba júzege asqaly kóptegen naýqastar tegin ońaltýdan ótken.
«Narkostop» jobasynyń kýratory Nurjan Jaqypov: «Bıylǵy jyl biz úshin erekshe, sebebi biz profılaktıkalyq jumysta tulǵanyń esirtkige deıin qandaı bolǵanyna basa nazar aýdardyq. Bul – adamnyń áli esirtkige ushyramaǵan, biraq psıhologııalyq jaı-kúıi, otbasylyq ahýaly, áleýmettik ortasy sekildi túrli faktorlarǵa baılanysty táýekel tobynda bolýy múmkin kezeńi. Tıimdi jumys – táýekel tobymen jumys isteý. Bıyl biz ózimiz úshin osy jumysqa basa nazar aýdarýdy tańdadyq. Bir aıdyń ishinde osyndaı jastardy erte anyqtaýǵa jáne qoldaýǵa baǵyttalǵan birqatar is-sharalar ótkizdik. Mektepter men joǵary oqý oryndarynda dárister men trenıngter uıymdastyryldy, onda mamandar ózin-ózi retteý tetikteri jáne esirtkige táýeldiliktiń aldyn alý joldary týraly áńgimeledi. Biz jeke konsýltasııalar men toptyq sabaqtar ótkizgen psıhologtermen, áleýmettik qyzmetkerlermen jáne eriktilermen belsendi jumys istedik», dep atap ótti.
О́z ómirin óksitip qoımaı, jaqyndaryn da sarsańǵa salatyn nashaqorlardy emdeýge jyl saıyn qyrýar qarjy bólingenimen, nátıje kóńil kónshitpeıdi. Dıspanserge jatyp em alǵandardyń onnan biri ǵana qulan taza aıyǵyp shyǵatyn kórinedi. Derttiń betin qaıtaratyn basty qarý – qoǵamdyq tárbıeni jetildirý hám esirtkimen kúres máselesin memlekettik deńgeıde qolǵa alý. Jastarmen júrgizgen saýalnamada qaladaǵy keıbir túngi klýbtarda sıntetıkalyq zattardyń erkin satylatyny týraly kóp estidik. Quzyrly oryndar buǵan beı-jaı qaramaýǵa tıis.
ALMATY