Shahmat tastarynyń ataýy qaıdan shyqty

Chatýranga – eki ta­raptyń soǵys ala­ńyn beıneleıtin ıntellektýaldyq oıyn esebinde dúnıege kelgen. Úndiler onyń basty tasyn (fıgýrasyn) «radja» dep ataǵan. Keıin parsylar ony «shah» dep ózgertken. Al oıyn álemge áıgilengen kezinde «joǵarǵy buıryq berýshini» ár el óz tilinde aıdarlady. Má­selen, eýropalyqtar bul fıgýrany «korol» dese, slavıandar «sar» deıtin bolǵan.

Budan keıingi orynda turǵan mańyzdy oıynshy – ferz. Belgili bir sebeptermen Eýropada korol bolatyn bolsa, onyń qasynda koroleva da bolý kerek dep uıǵarylǵan. Bir­aq úndilerde bul fıgýra keńesshi («manri» – hakim) ese­binde ári onyń qozǵalys aıasy óte tar bolǵan. Sebebi ol jaýynger emes edi. Ferzdiń Eýropada nelikten áıel beınesinde somdalatyny ártúrli sebeppen túsindiriledi. Zertteýshiler muny áýlıe Marııa kýltimen baılanystyrady.

Ladıa. Úndilerde bul fıgýra «ratha» sózimen, ıaǵnı soǵysqa arnalǵan arba dep túsindiriledi. Parsylar ony «roh» (keme) dep atasa, arabtar ony ulttyq mıfologııadaǵy «rýh» qusymen shendestirgen.

Pil. Bul – ataýy eń kóp fı­gýranyń biri. Fransýzdarda – «fou», «ázil» nemese «masqa­rapaz» degendi bildirse, nemis­terde ol – «júgirýshi» degen maǵynany ústeıtin «läufer». Bolgarlar men belorýstarda ol – «ofıser». Aǵylshyndar men portýgaldarda – «epıs­kop» Biraq parsylarda bul fı­gýra pil bolyp saqtalǵan. Shy­ǵystyń keı mekenderinde ony «túıe» dep te jatady. Bastapqyda aýyr pil tek bir óristigi dıagonal boıynsha se­kire alatuǵyn, biraq shydamsyz eýropalyqtar erejelerdi jyldamdyqqa qaraı ózgertti. Biraq olar ony basqa fıgýralardan sekirý múmkindiginen shektedi.

Al «at» qaı zamanda da «at» bolǵan. Ol Úndistanda «ashva» dep ataldy, sodan keıin bul fıgýranyń atyn barlyǵy óz­gerissiz aýdardy. Onyń qozǵalys túri ózgergen joq. Tek Sısılııada ǵana bul fıgýra esek dep atalady. Qyzyq.

Oıynnyń negizgi jaýyn­gerleri – peshkalar. Úndishe bul fıgýra «padatam» dep atalady, bul jaıaý sarbaz degendi bildiredi. Keıin eýropalyqtar jorǵyn jaýyngerge ferz bola alatuǵyn áleýet syılady.